Сауықтыру шаралары және індет ошағын жою.
Сауықтыру шаралары және індет ошағын жою
Жұқпалы ауру байқалған сәтте індет ошағында толық індеттанулық талдау жүргізіледі. Талдау қорытындысына сәйкес сауықтыру шаралары белгіленіп, індеттің әрі қарай таралуын тоқтатуға бағытталған шешімдер қабылданады.
Карантин және шектеу
Індет ошағының одан әрі жайылуына жол бермеудің негізгі құралы ретінде карантин және шектеу қолданылады. Карантин — жұқпалы аурудың таралуына қарсы бағытталған шектеу шараларының жиынтығы.
Карантин кезіндегі негізгі талаптар
- Індет ошағына күзет постын қою.
- Ауру шыққан жерге апаратын жолдарға көрсеткіштер мен шлагбаум орнату.
- Аса қауіпті індеттерде елді мекендер арасындағы қатынасты шектеу немесе толық тоқтату, қажет болса автобус маршруттарын өзгерту.
Карантин көбіне аса қауіпті жұқпалы аурулар кезінде енгізіледі. Мұндай инфекцияларға әр түлікте кездесетін аусыл, топалаң, бруцеллез; сиырда — оба, мәлік, қарасан; жылқыда — маңқа, мандам, жұқпалы анемия, делбе; қойда — шешек; ешкіде — кебенек және басқа да аурулар жатады.
Карантиндік шаралар аурудың індеттік ерекшеліктеріне қарай нақтыланады. Әдетте ауруға бейім малды әкелуге немесе араластыруға тыйым салынады. Кей жағдайларда мал өнімдері мен шикізатты дайындау, жем-шөпті әкету тоқтатылып, базарлар жабылады, жәрмеңке мен мал көрмелерін өткізуге тыйым салынады. Сиыр обасы, аусыл сияқты аса қауіпті ауруларда шаруашылықтар арасындағы барлық қатынасты тоқтатуға тура келеді.
Қауіп төнген аймақ және қосымша шаралар
Кейбір ауруларда (мысалы, аусыл, топалаң) карантин енгізілген ошақ маңында қауіп төнген аймақ белгіленеді. Бұл аумақта ауруға бейім жануарларды араластыру шектеледі, ветеринариялық бақылау күшейтіледі және ауруға қарсы вакциналау жүргізіледі.
Шектеу шаралары — карантинге қарағанда талаптары жұмсағырақ, байланыстарды тежеуге бағытталған тыйымдар. Олар, әдетте, тез тарала қоймайтын жұқпалы аурулар кезінде қолданылады.
Карантин мен шектеуді енгізу және алу тәртібі
- Карантин мен шектеу жұқпалы ауру анықталған сәтте енгізіледі.
- Ауру басылғаннан кейін, яғни соңғы ауырған мал сауыққаннан немесе өлгеннен соң белгілі бір уақыт өткеннен кейін алынады.
- Алу мерзімі аурудың жасырын кезеңіне және аурудан кейінгі микроб алып жүру кезеңінің ұзақтығына тәуелді.
- Аса қауіпті аурулардан кейін карантин алынған соң да бір жылға дейін шектеу сақталуы мүмкін.
- Карантин/шектеуді алар алдында қора-жайға қорытынды дезинфекция және санитариялық жөндеу жүргізіледі; қажет жағдайда бейім жануарлар вакциналанады.
Қатер төнген аймақтың көлемі табиғи-географиялық және экономикалық жағдайларға, қатынас жолдарының орналасуына және ондағы қозғалыс деңгейіне байланысты анықталады. Кейбір аса қауіпті індеттерде бұл аймақтағы талаптар карантин шарттарына жақындайды.
Қоздырғыштың берілу тетігіне қарсы бағытталған шаралар
Карантин мен шектеу індет буындарының ішінде ең алдымен ауру қоздырғышының берілу тетігіне әсер етеді. Бұған қоса төмендегі санитариялық шаралар қолданылады:
Дезинфекция
Қора-жай, құрал-жабдық, жолдар мен орта объектілерін зарарсыздандыру.
Дезинсекция
Жәндіктер арқылы таралу қаупін төмендету.
Дератизация
Кеміргіштерді жою және олардың таралуын шектеу.
Қалдықтарды зарарсыздандыру
Өлексе, көң және өзге де биологиялық қалдықтарды қауіпсіз өңдеу.
Ауру қоздырғышының бастауына қарсы шаралар
Жұқпалы ауру анықталған бойда індет ошағындағы ауруға бейім малдың барлығы толық балаулық тексеруден өткізіледі. Диагностикалауда клиникалық, серологиялық және аллергиялық әдістер қолданылады.
Тексеру нәтижесі бойынша жануарлар 3 топқа бөлінеді
- 1 Ауруы айқын — диагнозы күдіксіз жануарлар. Олар жедел түрде оқшауланып, жеке қора-жайға немесе арнайы орынға ауыстырылады. Күтімге бөлек адам бекітіледі. Аурудың ерекшелігіне қарай оларды көму, сою немесе жою шаралары қабылданады.
- 2 Ауруы дүдәмал — диагнозы түпкілікті қойылмаған жануарлар. Қайта және қосымша тексеріледі: диагноз нақтыланса — «ауруы айқын» тобына, нақтыланбаса — «жұғуы күдікті» тобына ауыстырылады.
- 3 Аурудың жұғуы күдікті — қалған жануарлардың барлығы. Олар ауру малмен жанасқан болуы мүмкін болғандықтан, тұрақты ветеринариялық бақылауда ұсталып, жоспарлы түрде қайта тексеріліп отырады. Тексеру індет тоқтағанға дейін жалғасады.
Әрбір балаулық тексеруден кейін ауырған жануарлар бөлініп, оқшауланған соң қора-жайға ағымдағы дезинфекция жүргізіледі. Сонымен қатар аурудың ерекшелігіне қарай бұл топтағы жануарлар иммунделеді немесе микробтарға қарсы әсер ететін емдік-дауалық дәрілер мен вакциналар қолданылады. Аса қауіпті ауруларда індет ошағындағы барлық жануарды толық союға дейінгі қатаң шаралар қабылдануы мүмкін.
Жұқпалы ауруларды емдеу
Жұқпалы аурумен ауырған жануарларды емдеу кешенді түрде жүргізіледі. Емдеу екі негізгі бағыттан тұрады: этиотропты және симптоматикалық.
Этиотропты ем
Аурудың себебіне, яғни қоздырғышына қарсы бағытталады. Бұл үшін:
- Өзгеше дәрілер: иммунды қан сарысуы, иммуноглобулиндер, бактериофагтар.
- Өзгеше емес дәрілер: антибиотиктер, сульфаниламидтер, нитрофурандар және химиялық препараттар.
Симптоматикалық ем
Жануардың жалпы жағдайына қарай организм қызметін қалпына келтіруге бағытталады. Оған:
- Жүрек қызметіне әсер ететін дәрілер.
- Қақырық түсіретін және зәр айдайтын дәрілер.
- Су-тұз алмасуын түзететін ерітінділер.
- Жалпы қуаттандыратын, десенсибилизациялайтын және басқа да қолдаушы құралдар.
Емдеу курсын толық аяқтау қағидасы
Жұқпалы ауру кезінде емдеу толық курс ретінде жүргізілуі тиіс. Клиникалық белгілер бәсеңдеген сәтте емдеуді ерте тоқтатуға болмайды: курс толық аяқталмаса, ауру қайта өрбіп, рецидив беруі ықтимал.
Санитариялық сою және өнімді пайдалану
Жұқпалы ауруға шалдыққан жануарлар санитариялық қасапханада сойылады. Егер ондай мал тым көп болса, ет комбинатының сою цехы пайдаланылады. Бұл жағдайда ауру малды соятын арнайы санитариялық күн белгіленеді, ал сойым аяқталғаннан кейін бүкіл цехқа дезинфекция жүргізіледі.
Сойылған малдан алынған азық-түлік өнімдерін пайдалану мәселесі ауру түріне, ветеринариялық-санитариялық сараптаманың қорытындысына және бактериологиялық тексеру нәтижесіне сәйкес шешіледі. Аса қауіпті инфекциялар кезінде ұша техникалық мақсатқа ғана жіберіледі немесе өртеу арқылы (не басқа әдіспен) толық жойылады.
Ауруға бейім жануарларға қатысты шаралар
Індетке қарсы шаралардың маңызды бөлігі ауруға бейім жануарларға қатысты жүргізіледі. Негізгі мақсат — жануарлардың ауруға төзімділігін арттыру және оларды жұқтыру қаупінен қорғау.
Төзімділікті арттыру: шаруашылық деңгейіндегі жүйелі жұмыс
Жануарлардың ауруға төзімділігін арттыру — фермалардағы барлық өндірістік іс-әрекеттің өзекті мақсаты. Оны қамтамасыз ету үшін экономикалық-ұйымдастыру, селекциялық-зоотехникалық және ветеринариялық-санитариялық шаралар кешені қажет.
Өнімділігі жоғары мал өсірумен қатар олардың ауруға төзімділігіне де басымдық берілуі керек. Бұл қасиет тұқым қуалаушылыққа ғана емес, күтім жағдайына да тікелей байланысты. Сондықтан қора-жай, жайылым мен өріс, азықтандыру және суару, сондай-ақ пайдалану режимі санитариялық және зоогигиеналық талаптарға сай ұйымдастырылуы тиіс.
Стресс-факторларды азайту
Жануарлардың ауруға сезімталдығын әртүрлі стресс жағдайлары арттырады. Оларға сапасыз жемшөп пен су, олардың құрамындағы зиянды қоспалар, ауаның қалыптан тыс температурасы, ылғалдылығы, қысымы, газдық құрамы және шаң-тозаң жатады. Сонымен бірге қорада немесе торларда жануарлардың тым тығыз орналасуы, механизмдерден шығатын шу, көлікпен тасымалдау да зиянды әсер етеді.
Ұсынылатын ұйымдастыру шаралары
- Маусым ауысқанда (қыстаудан жайылымға шығару немесе кері көшіру) бейімдеу кезеңін жоспарлау.
- Көлікпен тасымалдауда жануарға түсетін әсерді азайтатын арнайы шаралар қолдану.
- Қолайсыз ауа райы кезінде (қарлы жаңбыр, боран, қатты аяз, жылымық) күтімді күшейту.
- Күтім, азықтандыру рационы және бос жіберілу тәртібін күнделікті бақылау.
Бұл талаптар жұқпалы ауру шыққан кезде ғана емес, індет жоқ кезеңде де тұрақты әрі жүйелі түрде орындалуы тиіс.
Иммундеу: белсенді, енжар және симультанды тәсіл
Жұқпалы ауру байқалғанда ауруға қарсы иммундік дәрмектер қолданылады. Егер жануарлар инфекция қоздырғышының бастауымен жанаспаған болса, вакциналау арқылы белсенді иммундеу жүргізіледі. Қазіргі уақытта қолдан жұқтыру арқылы ауруды әдейі қоздырып иммунитет қалыптастыруға тыйым салынған.
Егер жануарлар қоздырғыш бастауымен жанасқан болса немесе аурудың тез арада шығу қаупі туындаса, иммуноглобулиндік дәрмектер арқылы енжар иммундеу әдісін қатар қолдану — яғни симультанды иммундеу — жақсы нәтиже береді. Нәтижесінде егілгеннен кейін бірден организмде енжар иммунитет қалыптасады.