адамдар арасында қарым-катынастар
Қоғамдағы қатынас мәдениеті: неге әлсіреді?
Соңғы кездері адамдар арасында ұнамсыз қарым-қатынастар көбейіп, «осы бағытпен кете берсек, келешегіміз не болмақ?» деген ой жиі айтылады. Үлкенде мейірім-шапағат, кішіде ізет-рахым азайғаны байқалады. Иман, сауап, тәубе, ұят сияқты ұғымдар көлеңкеде қалып, ар-ожданға қайшы әрекеттер жиілеп барады.
Бұған мысал іздеген адамға айналасына мұқият қарау жеткілікті. Жастар көбіне еліктегіш келеді, ал еліктеудің өзегі — «ерекшеленсем, жұрттан озық көрінсем» деген ішкі құмарлық. Өкінішке қарай, олар үлгі-өнегені кейде ең бұрыс ортадан алып жатады: телеэкрандағы күш көрсету, маскүнемдік, арсыздық «танымалдық» ретінде дәріптелсе, ауылдағы тұрмыс та бұдан аса алыстап кеткен жоқ.
Негізгі белгі
- Қоғамда ұят пен жауапкершілік әлсіреп, «болса болды» дейтін немқұрайлылық күшейді.
- Жастардың мінез-құлқында өзгені емес, өзін көрсетуге ұмтылу басымдай түсті.
- Жаман әдеттер мен теріс құндылықтар «қалыпты нәрсе» сияқты қабылдана бастады.
Үлкеннің өнегесі — ұрпақтың айнасы
Қазақта «Үлкен иманды болса, кіші ибалы болады» деген сөз бар. Бірақ кейде сол үлкендердің өзі мешітке барып сәждеге бас қоюдың орнына, ішімдік орындарының маңынан ұзай алмай жүргені де жасырын емес. «Балық басынан шіриді» дегендей, мұны көріп өскен жастардан қандай үміт күтеміз?
Бұрын «бала айтса да, дана айтса да» сөзге тоқтайтын ел едік. Қазір сөзден қашатын, насихаттан сырт айналатын кезеңді де көріп отырмыз. Себебі көптің көкейінде сайрап тұр: күнкөрістің қамы сананы билеп, екіжүзділік, дүрдараздық, парақорлық сияқты дерттер кең жайылып барады.
Кеңестік кезеңдегі дінсіздік тәрбиесі, одан кейінгі материалистік қатқыл түсініктер дәстүрлі қазақы үлгі-өнегені әлсіретті. Ең ауыр тұсы — тіл мен дінді, ата-дәстүрді қорғауға талпынған азаматтарды бір ауыздан қолдап, тілектестікті іс жүзінде көрсете алмауымыз. Мұндай жерде үлкендік пен ақсақалдық бедел ауадай қажет.
Қарусыз әлсіретудің жолы
Қандай да бір халықты ұлт ретінде жоюдың ең қауіпті тәсілі — оны дінінен, тілінен, ата-дәстүрінен бездіріп, арақ пен жезөкшелікті тарату. Мұны «демократия» деп атау ақылға сыймас.
Қоғамдық кеселдер
Ұрлық-қарлық, кісі ақысын жеу, адам өлтіру — Алланың жолына жат қылықтар. Бұған қоса нәпсіқұмарлық пен нашақорлықтың ұлы дертке айналуы, дүниеге келер ұрпаққа қиянат жасау, тастанды бала тағдыры секілді сұмдықтардың үйреншікті құбылысқа айналуы жан түршіктіреді.
Тәрбие мен білім: қайсысы алдымен?
Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадисінде ар-ұят пен мінездің маңызы ескертіледі: әйел адам әдейі сәнденіп, иісін ерлерге сездіру ниетімен шықса, бұл зинаға тең іс ретінде айтылады; ал оған ентелеген көзқарас та күнәға жетелейді.
Әл-Фараби бабамыздың сөзі де ойландырады: «Адамға ең алдымен білім емес, тәрбие берілуі тиіс. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы; ол келешекте өміріне апат әкеледі».
Мәселенің түбірі осында. Білім беру жүйесінде — тек мектепте ғана емес, балабақшадан бастап — тәрбие тәсілдерін қайта қарау қажет. Дегенмен бұл бір күнде, бір жылда өзгеретін дүние емес. Дінді де науқаншылдыққа немесе қызба идеологияға айналдыруға болмайды.
Ұлт болашағы және әйел тәрбиесі
Демограф М. Тәтімовтың пікірінше, ұлтымыздың болашағы — әйелдерде, бүгінгі қыз-келіншектерде. Бұл ой нақты деректермен негізделген. Алайда белгілі бір кезеңдерде ер мен әйел арасындағы физиологиялық, этикалық-эстетикалық айырмашылықтарды аяқасты етіп, «теңдік» деген ұранмен әйелдің қоғамдағы орны бұрмаланды.
Қыз балаға тән сыпайылық, нәзіктік, инабаттылық сияқты Алла дарытқан қасиеттерді қолдан дөрекілендіруге ұмтылдық. Тіпті балабақшада ұл мен қыз төбелесіп қалып, қыз жыласа, жұбатудың орнына «неге жылайсың, ол ұрса — сен де ұр» деп ақыл айтқан кездер болды. Осылайша бойдағы кішіпейілділік, ізеттілік тапталып, «бет ашықтық» қалыпқа айнала бастады.
Бір кезде ауылда қыз бала трактор айдаса, бәріміз жабыла мақтап, қолпаштауға дайын тұратынбыз. Ал өмірдің өз шындығы — аналық міндет, ұрпақ тәрбиесі сияқты нәзік жауапкершілікті «тең құқылысың» деген жалған түсінікпен көмескілеу. Бүгінде саны жүз мыңнан асқан «кәрі қыздар» құбылысы да сол қате ұстанымдардың салдары ретінде ойландыруы тиіс.
Ғылым мен дін: егіз ұғым
Ислам — ақылдың, білімнің, тазалықтың, бейбітшілік пен тәртіптің діні. Сондықтан мұсылмандық құндылықтарды жас ұрпаққа дұрыс түсіндіру — болашақ үшін күрес. Ғылым мен дін бір-біріне қарсы емес: ғылым адам игілігін ілгері бастырса, дін рухани дүниемізді, имандылығымызды қалыптастырады. Екеуі үйлескенде ғана өмірдің өз гармониясы орнығады.
Өтпелі кезеңнің қарбалас уақытында, атом ғасырына бойлай енген заманда Жаратқанды ұмытып, дүниеқоңыздыққа шырмалу жақсылыққа апармайды. Діннен айырылып қалмау — азаматтығымызға сын.
Қорытынды ой
Ана тілімізді, төл дінімізді, ата-дәстүрімізді ұлттық идеология деңгейіне көтеруіміз қажет. Егер білім стратегиялық капитал болса, уақытша қиындықтағы ең бағалы капитал — «қаңқиған коттедждер мен жалтыраған иномаркалар» емес, иманды, тәрбиелі, білімді жастар.
Обал мен сауапты, адал мен арамды кішкентайынан біліп өскен баланың екі дүниеде де жолы жарық болары хақ. Ал тәрбиелейтін үлкендер де өзін тәрбиелей алса — нұр үстіне нұр.
«Қу өмір жолдас болмас, әлі-ақ өтер; өз күлкіңе өзің қарық болма бекер», — деген Абай атамыздың сөзі өмірдің қадірін білуге шақырады. Алла тағаланың адам баласына бір-ақ рет берілетін ең қымбат сыйы — өмір. Оны бағалай білейік.