Кеңес дәуіріндегі әдебиет жанырының дамуы
Көркем әдебиет стилі: тілдің эстетикалық қызметі
Көркем әдебиет стилі, яғни көркем сөз — ой мен сезімді образ арқылы бейнелейтін айрықша өнер. Көркем шығармада тіл тек ақпарат жеткізудің құралы ғана емес, ерекше эстетикалық қызмет атқарады. Өйткені көркем әдебиет оқырманның эстетикалық талғамын жетілдіріп қана қоймай, сөзді өз стильдік өрісіне сай талғап жұмсауға үйретеді.
Көркем әдебиет стилі дегеніміз — проза, поэзия, драматургия салаларында жазылған көркем шығармалардың тілі мен стильдік жүйесі.
Негізгі ой
- Көркем мәтінде тіл — образ тудыратын, сезімді оятатын, ойды тереңдететін құрал.
- Әдеби стиль тарихи-әлеуметтік өзгерістермен бірге түрленіп, жаңа жанрлармен толығады.
- Қазақ прозасының қалыптасуы — ағартушылық идеялармен, аударма дәстүрімен және жазба мәдениеттің күшеюімен тығыз байланысты.
XIX ғасыр соңы мен XX ғасыр басы: қоғамдық өзгеріс және әдеби ой
Абайға дейінгі және Абай тұсындағы ақындар өз дәуірінің қайшылығы мен кемшілігін көре білді. Бұрын елдің елдігін сақтап тұрған әкімшілік жүйе мен салт-дәстүр шайқалып, халық бұрынғы жол-жоралғыны да толық ұстай алмай, капитализм әкелген «жаңалықтарды» да бірден түсіне алмай, алмағайып кезеңді бастан өткерді. Бұл өзгерістер патша үкіметінің отаршылдық саясатының кең көлемде жүргізілуімен, елдің тәуелсіздігінен айырылуымен тікелей байланысты болды.
Сондықтан Дулат, Шортанбай, Мұрат секілді ақындардың халық болашағы үшін алаңдауы, тәуелсіздіктің жоғалғанына күйінуі — тарихи тұрғыдан түсінікті. Олар өз заманындағы қайшылықты көрсете отырып, болашақты өткен хандық дәуірмен байланыстыра қарастыруға бейім болды.
Ал Ыбырай мен Абай қоғамның жарамсыз тұстарын көре отырып, болашақтан үміт үзбеді. Олар жалпы өркениетті елге айналу қажеттігін түсініп, қоғамды кері тартпай, ілгері сүйреуді мақсат етті. Бұл жолдағы негізгі тірек — оқу-білім, халықтың көзін ашу, өнерлі әрі сауатты ұрпақ қалыптастыру болды.
Қазақ прозасының тууы және тілдік негіздер
Қазақ әдебиетінде ұзақ уақыт поэзия, эпос, дастан, поэма, өлең басым болды. Алайда XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көркем проза пайда болып, қарқынды дами бастады. Осы кезеңде публицистикалық, философиялық, ғылыми сипаттағы шығармалар, шешендік сөздер, новеллалар, әңгімелер, повестер, тіпті алғашқы роман да дүниеге келіп, жанрлық түрлер мен формалар қалыптасты, мазмұн байыды.
Қазақ көркем прозасының бастауы ретінде Ыбырай Алтынсариннің әңгімелері мен Абайдың қара сөздері жиі аталады. Олар орыс классикалық әдебиетінен үлгі алып, ірі ақын-жазушылардың дәстүрлеріне сүйенді.
Проза қалыптаспай тұрып-ақ көркем әдебиет тілі алдымен поэзияда шыңдалды. Кейін проза тілінде дамыған көптеген көркемдік элементтер ертеректе ауыз әдебиеті үлгілерінде, беріректе алғашқы жазба ақындар шығармашылығында көрініс берген еді.
Кеңестік кезеңдегі жіктеу және «кітапшылдық» ұғымы
Кеңестік саясат үстемдік еткен уақытта әдебиет тарихын зерттеушілер революцияға дейінгі ақын-жазушыларды «таптық көзқараспен» демократияшыл және реакцияшыл (керітартпа) деп екіге бөліп қарастырғаны белгілі. «Реакцияшыл» деген бағалау көбіне олар бұрынғы хандық дәуірді аңсады, жаңа прогресті түсінбеді, дінді уағыздады деген айыптауларға сүйенді.
Алайда бұл ақындар сол кездегі орыс әкімшілігінің озбырлығын да, қазақ ішінен шыққан болыс-билердің сатқындығын да көріп, сынамай тұра алмады. Кей тұста олар түңілгенімен, халықтың сенімі мен құндылықтарының аяқ асты етілуіне төзбеді. Сонымен бірге надандықты, дін бұзар «молдасымақтарды» сынап, оқу-білімге, өнер үйренуге үндеу де олардың мұрасында бар.
Тілдік тұрғыдан да осы жіктеу ықпалы сезілді: «реакцияшыл» деп танылған ақындардың шығармаларында ортаазиялық түркі әдеби тілінің әсері жиірек ұшырасады деген уәжбен оларды «кітапшыл ақындар» ретінде бөле қарастыру үрдісі қалыптасты. Дегенмен бұл ерекшелік олардың халық басындағы ауыр халге жаны ашып, болашаққа алаңдап, дұрыс жол іздегенін жоққа шығармайды.
Поэзиядағы мысал жанры: қалыптасуы және дамуы
XX ғасырдың басы мен алғашқы ширегі халқымыздың рухани өмірін, мәдени және әдеби тынысын жаңа белеске көтерген өнімді дәуір болды. Бұл кезеңде елшілдік ұранын ілгерілетіп, жұртты феодалдық мешеуліктен арылуға, өнер-білімге, мәдениетке үндеген қазақ интеллигенциясының ықпалы айқын сезілді.
Ахмет Байтұрсынұлы және «Қырық мысал» (1909)
Осы кезеңдегі елеулі әдеби оқиғаның бірі — Ахмет Байтұрсынұлының 1909 жылы Петерборда «Қырық мысал» атты кітабының жарық көруі. Мысалдап сөйлеу, ойды астарлап, меңзеп айту — қазақ шешендігі мен ділмарлық өнерінде ежелден бар тәсіл. Сондықтан мысал жанры қазаққа мүлде бейтаныс құбылыс емес еді.
Ауыз әдебиетінде мысалға жақын үлгілер аз емес. Әсіресе хайуанаттар туралы ертегілер — қазақ ертегілерінің мол саласы. Хайуанатты немесе күнделікті тұрмыста кездесетін заттарды шағын сюжетті шығарманың кейіпкері етіп, оларды адамша сөйлету, түрлі оқиғаға араластырып, іс-әрекеті арқылы ғибрат түю — әлем әдебиетіне де, қазақ фольклорына да ортақ көне дәстүр.
Ахаң «Қырық мысалды» XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың алғашқы жартысында өмір сүрген орыстың ұлы мысалшысы Иван Андреевич Крыловтың (1768–1844) шығармаларын аудару арқылы түзді. Крылов мысал жанрын көркемдік биікке көтеріп, оны орыс әдебиетінің халықтық төл дүниесіне айналдырған тұлға саналады.
Аударма емес, қайта жаңғырту
«Қырық мысал» — қазіргі түсініктегі сөзбе-сөз аударма шеңберінен кеңірек жатқан еңбек. Сюжеттік өзек Крыловтан алынғанымен, Ахмет Байтұрсынұлы оны қазақтың танымына, мінез-құлық психологиясына, дәуірлік ахуалына икемдеп, жаңа философиялық-дидактикалық үн қосты.
«Қырық» санының астары
Мысалдарды дәл қырықпен шектеудің өзінде ишара бар: қазақ ұғымындағы «қырық» көбіне нақты саннан гөрі молдықты, көптікті, мән-мағынаны білдіреді. «Қырық күн шілде», «қырықтың бірі қыдыр» сияқты тіркестердегі дәстүрлі астар кітап атауымен де сабақтас.
Қазақ мысалының баспасөздегі ізі және өлеңмен мысалдаудың ерекшелігі
Ахаңға дейін де баспа бетінде мысалдар жарияланған. 1888–1902 жылдары Омбыда шыққан «Дала уәлаятының газеті» бетінде «Қасқыр мен түлкі», «Қасқыр һәм малшы», «Түлкі мен қоян», «Түлкі мен тырна», «Аю мен түлкі» сияқты мәтіндер кездеседі. Газет өзге жұрт мысалдарын да қазақшаға аударып жариялауға көңіл бөлген.
Халық шығармашылығында мысал көбіне қара сөз түрінде айтылады. Ал өлеңмен жазылған мысал — негізінен авторлық поэзияның өрісі кеңігенде қанат жаятын құбылыс. Сондықтан өлең мысалға кезіккенде авторы кім деген сұрақтың алдыңғы қатарға шығуы заңды.
«Қырық мысалдың» биігі және дәстүр сабақтастығы
Қазақ поэзиясындағы мысал жанрының поэтикалық биік шыңы — Ахаңның «Қырық мысалы» екені даусыз. Оған дейін де Крыловтан аударылған нұсқалар болған: Абай бірнеше мысалды тәржімелеген, Ыбырай Алтынсариннің «Киргизская хрестоматиясында» да Крыловтан алынған мәтіндер бар.
Ахаң Алтынсарин еңбектерімен ерте таныс болды: өзі Торғайдағы екі сыныпты қазақ мектебінің түлегі еді. Ол Алтынсарин хрестоматиясындағы «Егіннің бастары» сияқты кейбір мысалдарды өзгеріссіз енгізіп, соңына ғибрат-түйін қосып отырған. Бұл — оның мысалды тәрбиелік ойды жеткізетін құрал ретінде ұққанын аңғартады.
«Қарға мен түлкі»: аудармашылық еркіндік және көркем бәсеке
Крыловтың «Қарға мен түлкі» мысалы қазақшаға бірнеше нұсқада аударылған: Ыбырай нұсқасы, Абайдың екі түрлі аудармасы, және Ахаңның өз нұсқасы бар. Бір ғана сюжеттің осынша әрқилы берілуі — көркем аударманың шарттылығы мен мүмкіндігін айқын көрсетеді. Әсіресе өлеңді өлеңмен аудару — ең күрделі саланың бірі.
Ахаң нұсқасында аудармашылық еркіндік айрықша байқалады: ол түпнұсқадағы ұзақ кіріспені қысқартып, оқиғаны бірден бастап, ғибратты соңында түйіндеуді мақсатты түрде таңдаған. Бұл құрылым «Қырық мысалдағы» көп туындыға тән.
Нәтижесінде Крыловтағы алты жолдық шағын мәтін Ахаңда қырық сегіз жолға дейін кеңейген. Мұны бір жағынан көркем аударма, екінші жағынан шығармашылық жарыс деуге болады: бір тақырыпты қайта жырлап, жаңаша өңдеу — шығыс және түркі әдебиеттерінде ежелден бар дәстүр.
Мұндай дәстүрдің ізі орта ғасырлық әдеби үрдістерден де көрінеді: «Шаһнама» сюжеттерін, «Мың бір түн» хикаяларын жырға айналдыру, сондай-ақ «Ләйлі–Мәжнүн» тақырыбын Низами, Жәми, Науаи, Физули секілді классиктердің қайта-қайта жырлауы — бір желіні әр қаламгердің өз көркемдік өлшемімен қайта жасауына мысал.