САҒЫРБАЙҰЫЛ ҚҰРМАНҒАЗЫ
Қазақ күй өнерінің ұлы тұлғасы
Сағырбайұлы Құрманғазы (1823–1896) — қазақтың ұлы күйші-композиторы. Оның өмір жолы да, өнері де қазақ даласының тағдырымен тамырлас: туған топырағы Бөкей хандығында, ал мәңгілік мекені Астрахань өңіріндегі бүгін «Құрманғазы төбе» аталған жерде.
Беріш ұранына айналған ерлер
Нағашы жұрты — Беріш. Қалмақ шапқыншылығы кезінде асқан ерлігімен танылған Ағатай батырдың есімі Берішке ұран болған. Бұл тектің ізімен Өтеміс би, Махамбет ақын, Исатай батыр сынды тарихи тұлғалар бір ғана рудың емес, күллі қазақтың ардақты ұлдарына айналды.
Ұстаздар, ықпалдар және өнер ортасы
Құрманғазы сахараның даңғыл күйшісі Соқыр Есжанның алдын көріп, Дәулеткерей сынды жайсаң өнерпазбен сырлас болды. Шеркеш, Байжұма, Баламайсаң секілді күйшілердің дәстүрінен өнеге алып, орындаушылық мәдениеттің ең озық арнасын бойына сіңірді.
Замана зобалаңы және күйдің куәлігі
Құрманғазы ғұмыр кешкен кезең — патшалық Ресейдің отаршыл саясаты күшейіп, елдің еңсесін езген алмағайып уақыт. Мұндай ауыртпалық ең алдымен еңсесі биік ерлердің иығына түсті. Замана зобалаңы Құрманғазыны да шарпымай өтпеді: ол қатал тағдырдың кез келген талқысына өнерімен жауап беріп, өнерімен із қалдырды.
Зобалаңды сөйлеткен күйлер
Бұл күйлер — бір дәуірдің қасіретіне қойылған белгі, әрқайсысы тағдырдың бір-бір бекетіндей:
- «Түрмеден қашқан»
- «Кісен ашқан»
- «Ертең кетем»
- «Бозқаңғыр»
- «Пәбескі»
- «Терезеден-есіктен»
- «Бозшолақ»
- «Бұқтым-бұқтым»
- «Не кричи, не шуми»
- «Арба соққан»
- «Аман бол, шешем, аман бол»
Өмірге ғашық көңілдің әуені
Құрманғазы — өмірге ғашық күйші. Тіршіліктің нұрлы сәттеріне балаша қуанып, қалтқысыз сезімге бөлене алатын жан дүниесі оның шығармаларынан анық сезіледі.
Шаттық пен кең тынысты бейнелеген күйлер
Бұл туындылар — өмірге іңкәр жүректің лүпілі, кеңістікті кеңейтіп, жанды серпілтетін сарындар:
- «Қызыл қайың»
- «Ақжелең»
- «Адай»
- «Сарыарқа»
- «Балбырауын»
- «Серпер»
- «Назым»
- «Балқаймақ»
- «Бұлбұлдың құрғыры»
- «Ақсақ киік»
- «Төремұрат»
- «Қуаныш»
Концептуалды күйші: дәуірге берілген баға
Құрманғазыны суреткер ретінде айрықша даралайтын қасиет — оның концептуалды күйші болуы. Ол бір ұрпақтың ғана емес, бірнеше буынның тағдырына ықпал ететін заманалық құбылыстарға терең үңіліп, ой толғай алды. Сол арқылы күйді тарихи-әлеуметтік санаға айналдырды.
Күйші философтың толғамы
Оның төмендегі күйлері өзі өмір сүрген дәуірдің тарихи-әлеуметтік болмысына берілген көркем баға іспетті:
- «Жігер»
- «Көбік шашқан»
- «Кішкентай»
- «Ақбай»
Рух биігі: өнер мен өмірдің тұтастығы
Құрманғазының асқақ рухы бір ғана музыка саласына сыймайды. Мұндай тегеурінді дарынның болмысы тұтас ұлттың рухани әлеміне айғақ бола алады. Ұлт тағдырындағы ұлы өзгерістердің қуанышы мен қайғысы көбіне біртуар перзенттердің өмірімен астасып жатады.
Қайсарлықтың қатарластары
Құрманғазы өз дәуірінің салмағын өршіл рухына қылау түсірмей көтерді. Ол қанатты күйлерімен поэзиядағы Махамбетке, ғылымдағы Шоқанға, майдан даласындағы Кенесарыға рухани тұрғыда қатар тұрып, заман тауқыметін қайыспай арқалап өтті.