Қазақша рефераттар

Табиғат байлығын тиімді пайдаланудың ең негізгі бағыты кешенділік

Кешенділік — табиғат байлығын тиімді пайдаланудың өзегі

Табиғат байлығын тиімді пайдаланудың ең негізгі бағыты — кешенділік. Сол сияқты, табиғатты қорғау шаралары да кешенді тәсілді талап етеді. Кешенді пайдалану деп табиғат байлығының барлық пайдалы қасиеттерін табиғи ортаға зиян келтірмей пайдалануды айтамыз. Бұл ұғымға өндіріс пен тұтынудан шығатын қалдықтарды кәдеге жарату да кіреді.

Кейбір жағдайларда минералдық шикізат қорын кешенді пайдалану — белгілі бір аймақтағы барлық ресурстарды өзара байланыста игеру деген сөз. Мұнда минералдық шикізатты кешенді барлау, мүмкіндігінше толық өндіру, өндірілген қорды кешенді пайдалану және шикізаттың жекелеген түрлерін кешенді ұқсату сияқты бағыттар қамтылады.

Минералдық шикізатты кешенді пайдалану нені білдіреді?

Минералдық шикізатты кешенді пайдалану — өндірілген кен құрамындағы негізгі және қосымша пайдалы элементтерді, сондай-ақ өндіріс қалдықтарын барынша толық пайдалану.

Бұл ретте кен қорымен бірге өндіріс кезінде қосымша өнімге айналатын тау жыныстарын, жер асты суларын, газдарды да толық ұқсату қарастырылады.

Аймақтық кешенді игеру

Аймақтағы кен көздерін кешенді пайдалану — жақын орналасқан кендерді бір-бірімен байланыстыра, ортақ жоспармен игеру. Жеке-дара игеруге тиімсіз ұсақ кеніштерді біріктіре пайдалану көбіне ұтымды болады: ортақ байыту фабрикалары, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылым салу арқылы шығынды қысқартуға мүмкіндік туады.

Бағалау көрсеткіштері: натуралдық және құндық өлшемдер

Минералдық шикізатты кешенді пайдалануды натуралдық және құндық көрсеткіштер арқылы сипаттауға болады. Негізгі өлшемдер мыналар:

  • Кешенді пайдалану дәрежесі

    Тауарға алынған элементтер саны мен үлесі.

  • Айырып алу дәрежесі

    Кен құрамындағы пайдалы элементтерді бөліп алу деңгейі.

  • Құндық нәтиже

    Тауарға алынған элементтер мен компоненттердің құны.

  • Экономикалық тиімділік

    Экономикалық тиімді әсердің шығынға қатынасы және өзге де көрсеткіштер.

Шикізат қорын толық пайдалану дәрежесін қалдық көлемі арқылы өлшеуге болады немесе алынған өнімді есептік (жоспарланған) өніммен салыстыру арқылы анықтайды. Қазіргі ғылыми-техникалық жетістіктер кендегі барлық элементтерді алуға мүмкіндік береді, бірақ іс жүзінде экономикалық тұрғыдан тиімді бөлігі ғана өндіріледі. Тиімді кешенділікті анықтау — өз алдына маңызды экономикалық мәселе.

Тиімді вариантты таңдау: салыстыру логикасы

Кешенді пайдалану варианттарының экономикалық тиімділігін анықтаудың түпкі мақсаты — халық шаруашылығының қажеттілігін шикізаттан алынатын өнімдермен ең аз шығынмен қанағаттандыру. Бұл — өндіріс пен қолданылатын технологияның ең тиімдісін таңдау деген сөз.

Варианттарды салыстыру үшін баланстық есептеулер жүргізу қажет, бірақ бұл әдіс күрделі: кәсіпорын, аймақ немесе республика деңгейінде шикізаттан алынатын барлық өнім бойынша толық баланс жасап, оны өзге варианттармен салыстыру керек болады. Қазіргі кезде жиі қолданылатын тәсіл — келтірілген шығындарды салыстыру, мұнда таңдау өлшемі — шығынның ең аз болуы. Басты шарт: варианттар өзара салыстырмалы болуы немесе бірдей жағдайға келтірілуі тиіс.

Өнім көлемі әртүрлі болғанда: “компенсация” әдісі

Егер екі вариантта алынатын өнімдердің түрі мен саны сәйкес келмесе, тікелей салыстыру қиын. Мұндайда өнімдерді теңестіру үшін “компенсация” (орнын толтыру) әдісі қолданылады: жетіспеген өнім шеткі шығынмен (оны басқа жақтан әкелдік деп есептеп) толықтырылады.

Мысал кесте: екі вариантты салыстыру

І вариантта негізгі металдар көбірек әрі арзанырақ алынады; ІІ вариантта қосымша алтын мен күміс алынады, бірақ бастапқы элементтердің шығыны өседі.

Көрсеткіш І вариант ІІ вариант
Өнім құрамы Pb, Zn, Cu Pb, Zn, Cu, Ag, Au
Алтын (Au), кг 0 0,2
Күміс (Ag), кг 0 0,5
Ескерту Негізгі металдар көбірек, шығын төмен Қосымша асыл металдар бар, бірақ кей шығындар өседі

Компенсация арқылы теңестіру

І вариантқа: 0,2 кг Au және 0,5 кг Ag қосылады. ІІ вариантқа: 2 т Pb, 5 т Zn, 0,2 т Cu қосылады.

Қорытынды

Өнімдерді бірдей деңгейге келтіргеннен кейін жалпы шығындар салыстырылады. Осы мысалда бірдей өнім жиынына жұмсалатын шығын бойынша ІІ вариант тиімді болып шығады.

Альтернатива: дифференциалдық рента арқылы бағалау

Әр өнім бойынша шеткі шығын мен келтірілген шығын айырмасын салыстырып, жалпы ренталық табысты есептеуге болады. Бұл тәсіл де мысалда ІІ варианттың басымдығын көрсетеді.

Экономикалық, экологиялық және әлеуметтік әсер

Минералдық шикізатты кешенді пайдалану экономикалық тиімділікпен қатар экологиялық және әлеуметтік нәтиже береді. Олардың бәрін дәл есептеу әрдайым мүмкін емес, бірақ шамалап бағалауға болады. Ең дұрысы — әлеуметтік-экономикалық нәтижелерді барынша толық есепке алу.

Кешенді пайдаланудың негізгі нәтижелері

  • Алынатын өнім түрлері мен көлемі артады.
  • Қалпына келмейтін (сарқылатын) шикізат үнемделеді.
  • Табиғи ортаға зиянды әсер азаяды.
  • Табиғатты қорғауға кететін шығын қысқарады.

Өнім түрі мен көлемінің артуы және шығынның үнемделуі шикізаттың әр өлшемінен алынатын өнім құны арқылы ренталық табысқа енгізілуі мүмкін. Ал сарқылатын табиғат байлығының үнемделуі көбіне ерекше есептеуді қажет етеді: мысалы, шикізат тапшылығына байланысты арнайы коэффициенттерді қолдану, барлауға жұмсалған шығынның үнемін қосып есептеу және т.б.

Қалдықсыз ұқсату және қоршаған орта

Егер минералдық шикізат қалдық шығармай кешенді пайдаланылса, ластану төмендеп, сауықтыру әсері байқалады: өсімдіктер мен жануарларға, адамдардың денсаулығына зиян азаяды; су, ауа, топырақ тазалығы сақталады; негізгі қорлар мен мүліктердің тозуы жеделдемейді; пайдаланылатын табиғи ресурстар аясы кеңейеді.

Бұл нәтижелердің бір бөлігін нақты шығындармен, болдырылмаған шығындармен немесе орын толтыру шығындарымен бағалауға болады. Алайда толық әсерді түгелдей бір ғана нақты көрсеткіштерге сыйғызу әрдайым мүмкін емес, сондықтан кей жағдайларда арнайы әдістер қолданылады.

Аймақтық үйлесімділік және территориялық өндірістік кешендер

Табиғат ресурстарының аймақтық үйлесімді орналасуы оларды кешенді пайдаланудың мүмкіндігін арттырады. Мысалы, отын-энергетика, минералдық шикізат және су қоры бір аймақта шоғырланса, металлургиялық өндірісті дамытудың берік негізі қалыптасады.

Қазақстандағы мысалдар

Минералдық шикізат көздерінің бір аймақта топтасуы ортақ байыту фабрикаларын және ортақ инфрақұрылымды пайдалану арқылы игерудің тиімділігін арттырып, территориялық өндірістік кешендерді (ТӨК) қалыптастыруға мүмкіндік береді. Қазақстанда мұндай кешендерге мыналар жатады:

  • Қарағанды–Теміртау — көмір мен темір кені үйлесімділігі негізінде.

  • Жамбыл–Қаратау — фосфорит кенін кешенді пайдалану негізінде.

  • Маңғыстау — мұнай мен газды кешенді игеру мақсатында.

  • Кенді Алтай — түсті металдарды кешенді пайдалану негізінде.

  • Екібастұз–Павлодар — көмір мен энергия көздерін кешенді пайдалану мақсатында.

Қорытындысында, кешенділік қағидасы тек өндірістік нәтиже емес, ресурсты үнемдеу, экологиялық қауіпсіздік және аймақтық даму арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін басқарушылық әрі экономикалық шешімдердің өзегіне айналады.