80 жылдардағы әдеби тілдің даму ерекшілігі

Әдеби тіл нормасын жетілдіру: ұстаным және нақты қадамдар

Әдеби тілдің нормасын жетілдіруде бейберекет қолданылып жүрген жарыспалы сөздер мен жергілікті ерекшеліктердің ішінде әдеби нұсқаны негіз етіп, өзгелерін мерзімді баспасөзде, әсіресе публицистикалық, ресми және ғылыми стильдерде орынсыз қолданудан бойды аулақ салу қажет деп танылды.

1963 жылы жарық көрген «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде» кеткен кейбір ала-құлалық пен кемшіліктер ескеріліп, оны түзетіп, қайта бастыру ұсынылды. Сонымен қатар терминология, орфография, пунктуация және тіл мәдениетіне байланысты оқу құралдарын, анықтамалықтарды, мақалалар жинақтарын жүйелі түрде шығарып отыру қажеттігі айтылды.

Қазақ тілі мен әдебиетінің өзекті мәселелерін талқылайтын «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы жарыққа шықты. Қазақ ССР Ғылым академиясы хабарларының филология сериясы қоғамдық ғылымдардан бөлініп, дербес бағыт ретінде орнықты. Осылайша, баспасөздегі тіл мәдениетіне арналған конференция әдеби тіліміздің түйінді мәселелерін күн тәртібіне қойып, олардың біртіндеп шешілуіне ықпал еткен игілікті шара болды.

1950–1980 жылдар: демография, білім және ғылым тілінің тежелуі

Соғыс жылдарында еліміздің батыс аудандарынан Қазақстанға зауыт-фабрикалар, әртүрлі кәсіпорындар мен ғылыми-зерттеу мекемелері көшірілді. Соғыстан кейін бүкілодақтық құрылыстар салынды, тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны кезінде орыс тілді өзге ұлт өкілдері көптеп келді. Нәтижесінде демографиялық ахуал күрт өзгерді: 1939 жылғы санақта 38% болған қазақтардың үлесі 1959 жылы 29,8%-ға дейін төмендеп, қазақ халқы өз жерінде азшылыққа айналды.

Бұл өзгерістермен бірге орысша оқытатын мектептер саны жедел өсті. Мәскеу, Ленинград сияқты ірі ғылыми орталықтардан көшірілген мекемелердің ғалымдары республикада ғылыми мектептер қалыптастырып, кадрлар даярлады. Алайда жас зерттеушілердің көбі диссертацияларын орыс тілінде жазып, сол орталықтарда қорғады. Техника мен жаратылыстану салаларындағы еңбектердің басым бөлігі орыс тілінде жазылды, бұл өз кезегінде 1920–1930 жылдары басталған ана тілінде оқулық жазу үрдісінің тоқтауына әкелді.

Бұл үрдіс қоғамдық ғылымдарға да әсер етті: қазақ тілі мен әдебиеті саласындағы диссертациялардың өзіне орыс тілінде жазу талабы қойылды. Соның салдарынан ғылыми стильдің қалыптасуы ондаған жылға кешеуілдеді.

М.Әуезов ұстанымы: ғылым тілін қазақша сөйлету

Мұхтар Әуезов әдеби тілді үздіксіз жетілдіру үшін жаңа атаулар мен терминдердің дұрыс қалыптасуына айрықша назар аудару қажет екенін айтқан. Ол екі тілді терминологиялық сөздіктер көбірек әрі сапалы құрастырылса, терминдердің әдеби тілге тез сіңіп, орнығатынын жақсы түсінді. Сонымен бірге қазақша ғылым тілін жасау үшін зерттеулер мен диссертацияларды қазақ тілінде жазудың қажеттігін ерекше атап өтті.

Әйтсе де, одақ көлемінде «танымал» болу мақсатымен ұлттық тіл, әдебиет, тарихты зерттеуші кей ғалымдардың өзі еңбектерін орыс тілінде жазуға дағдыланды. Мысалы, 1971 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан 101 кітаптың тек 5-еуі ғана қазақ тілінде болды. 1981 жылы да жағдай түбегейлі өзгермеді: 160 кітаптың 15-і ғана қазақша, оның өзі негізінен тіл мен әдебиет саласынан еді.

Терминологиядағы теңсіздік: себеп және салдар

60–70 жылдардағы сөздіктердегі ұлттық және шетелдік сөздер үлесін салыстыра зерттеген С.Н.Жетпісов химия-металлургия терминдерінің шамамен 90%-ы, математика терминдерінің 80%-ы шетелдік сөздерден тұратынын көрсеткен. Бұл құбылыс жаратылыстану мен техникада ғана емес, төл сөз қоры жеткілікті болуы мүмкін көптеген кәсіптік салалар мен қоғамдық ғылымдарға да тарады.

Ұлт тілінде ғылыми стильді қалыптастырудың басты жолы — ұлт тілі негізінде терминдер жасау, бұрын ойланбастан алынған орыс тілінен немесе орыс тілі арқылы енген терминдерге қазақша балама табу. Бұл тұрғыда Ахмет Байтұрсынұлы бастаған 1920–1930 жылдардағы қазақ зиялыларының еңбегі өлшеусіз. Алайда 1940-жылдардан бастап бұл үрдіс жалғаспай, керісінше көптеген баламалардың орнына орысша нұсқалар қайта орнықты.

Сандар не дейді: терминдердің үлесі және аралас үлгілер

Академик Ә.Қайдардың шамамен есебі бойынша, қазақ тіліне орыс тілінен немесе орыс тілі арқылы енген интернационалдық терминдер барлық терминдердің 70%-ын, ал қазақ тілі негізінде жасалған терминдер 30%-ын құраған. Мұны техникалық терминдерге қатысты деректер де қуаттайды.

Мемлекеттік терминология комиссиясы: мүмкіндік пен шектеу

Термин саласындағы жұмысты ұйымдастырып, сараптап қабылдайтын негізгі орган — Мемлекеттік терминология комиссиясы. Ол 1933 жылы Қазақ ССР Халық ағарту комиссариаты жанынан құрылып, алғашқы 3–4 жылда едәуір жұмыс атқарды: төрт «Бюллетень» шығарып, бекітілген терминдерді жариялап отырды, алғашқы терминологиялық сөздіктердің жарыққа шығуына жол ашты.

Алайда 1937–1945 жылдар аралығында саяси ахуал мен соғыс жағдайына байланысты терминком жұмысы тоқтап қалды. 1945 жылғы 8 ақпандағы қаулымен комиссия үкімет жанынан қайта құрылып, оның терминологиялық лексикаға ғылыми басшылық жасау, бекітілген терминдердің практикада қолданылуын бақылау сияқты міндеттері айқындалды.

Термин қабылдауда екі ұшқарылықтың да зияны айтылды: біріншісі — кез келген шетелдік ұғымды міндетті түрде «қазақшалап жіберуге» ұмтылу, екіншісі — балама іздемей, сөзді сол күйінде орынсыз қолдану. Дұрыс қағида ретінде балама жоқ болса ғана шетел сөзін алу, ал баламасы бар болса — қазақшасын қолдану немесе қазақ тілінің нормаларына сай жаңа сөз жасау ұсынылды (мысалы: промышленность — өнеркәсіп, изобретение — өнертабыс).

Сондай-ақ ұғымдарды дәл ажыратып қолдану мәдениеті орныға бастады: ғылым — наука, ілім — учение; өкіл — представитель, уәкіл — уполномоченный. Бұл процесте мерзімді баспасөздің ықпалы айрықша болды.

Ресми іс қағаздары: тілден ығысу және салдары

Ғылыми стильдің жағдайы күрделі болса, ресми іс қағаздары стилінің ахуалы одан да қиын еді. 1950 жылдардан басталған демографиялық саясаттың салқыны республикадағы іс жүргізуге тікелей әсер етті: тың игеруге байланысты кей өңірлерде қазақтар халықтың 9–10%-ын ғана құрады, оның едәуір бөлігі ана тілін толық меңгермеген еді. Мұндай жағдайда іс қағаздарын қазақша жүргізу мүмкін болмай қалды.

Тіпті қазақтар басым тұратын аймақтардың өзінде 1960–1980 жылдары ресми құжат айналымы біртіндеп толықтай орыс тіліне көшті. Республика бойынша қазақ тілінде анықтама, куәлік, хаттама, есеп-қисап сияқты құжаттарды жүргізетін санаулы аудандар ғана қалды; олар да жоғарыға есеп пен мәліметті орысша тапсыруға мәжбүр болды.

Қазақ тілінде іс жүргізу 1920 жылдары қолға алынғанымен, ашаршылық, тәркілеу, қуғын-сүргін, Ұлы Отан соғысы, тың игеру, ең бастысы — орталықтан жүргізілген орыстандыру саясатымен байланысты толық жүзеге аспай қалды. 1957 жылы Министрлер Кеңесі қазақ тілінде іс жүргізу туралы шешім қабылдағанымен, бұл бағыт кейін бәсеңдеп, 1970–1980 жылдары мүлде саябырсыды.

Мемлекеттік мәртебе және жаңа міндеттер

Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуымен оны қоғамдық өмірдің барлық саласына батылырақ енгізу үлкен мемлекеттік маңызы бар іске айналды. Әлі күнге дейін көбіне тұрмыстық деңгейде, отбасы аясында, әрі кеткенде баспасөз бен көркем әдебиет шеңберінде қалып қойған тілдің ең күрделі міндеті — ғылым, мәдениет, саяси-әлеуметтік және дипломатия салаларында еркін қолданылатын тілге айналу.

Әдеби тілдің дамуы қоғамдық құрылыстың, экономикалық жүйенің, саяси ұстанымдардың өзгеруімен және қоғамның ана тіліне көзқарасымен тығыз байланысты. XX ғасыр соңындағы тарихи өзгерістер — кеңестік жүйенің ыдырауы, тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы — Қазақстанның саяси, экономикалық және мәдени болмысын түбірлі жаңартты. Ана тіліміздің мемлекеттік тіл мәртебесін алуы және мемлекеттік қамқорлыққа ілігуі — осы кезеңнің ең маңызды үрдістерінің бірі.

Егемендікке жақын жылдары-ақ, қайта құру мен жариялылық кезеңінде қоғамдық пікір ескеріліп, 1989 жылы Тіл туралы заң қабылданды. Бұл заң қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтуге елеулі ықпал етті: халықтың рухын көтеріп, санасын серпілтті. Елдің әр өңірінде қазақ тілі қоғамдары құрылды; қазақ балабақшалары мен мектептері көбейді; жоғары оқу орындарында қазақ бөлімдері ашылып, орыс тілді топтарда қазақ тілі пән ретінде оқытыла бастады.