Табиғаты
Шығыс Қазақстанның табиғаты табиғи-климаттық зоналардың айқын әркелкілігімен ерекшеленеді. Өңір аумағында таулы, таулы-орманды, орман-тоғайлы, далалы, шөлейтті және шөлді ландшафттар қатар кездеседі. Бұл — Қазақстанның ең көркем әрі табиғи ресурстарға бай аймақтарының бірі.
Жер бедері және мұздықтар
Кенді Алтай мен Оңтүстік Алтай аумағында Қалба және Сауыр–Тарбағатай жоталары орналасқан. Таулардың орташа биіктігі 800–1500 м аралығында, ал Алтайдың шығыс бөлігінде 3000–4000 м-ге дейін көтеріледі. Ең биік нүкте — Мұзтау (Белуха) шыңы, биіктігі 4506 м.
Нақты дерек
Алтайдың Қазақстан бөлігінде 350 мұздық бар. Олардың жалпы ауданы 99,1 км².
Пайдалы қазындылар қоры
Шығыс Қазақстан облысы пайдалы қазындыларға аса бай. Мұнда мырыш, қорғасын, мыс, күміс, кадмий, сурьма, мышьяк, темір, күкірт, висмут, индий, калий, селен, теллур, сынап, қалайы, тантал, молибден, вольфрам, титан, никель, кобальт, көмір және басқа да кен түрлері кездеседі.
Кенді Алтайдың полиметалл кен орындары
- Лениногор
- Зырян
- Березовка
- Белоусовка
- Глубокое
- Бұқтырма
- Тишин руднигі
Климат ерекшеліктері
Аймақтың климаты тым континенттік, ал оңтүстік-шығысқа қарай континенттілік күшейе түседі. Тау етектері мен төменгі беткейлерде ылғал көбірек сақталады. Қысы суық, ал жазы ұзақ әрі ыстық; жазық бөліктерде қар жамылғысы салыстырмалы түрде жұқа келеді.
Температура
Қыста абсолюттік минимум: −52°C
Жазда абсолюттік максимум: +46°C
Жауын-шашын
Тау бөктері: 400–500 мм/жыл
Таулы бөлік: 1000–1500 мм/жыл
Зайсан қазаншұңқыры: 130–200 мм/жыл
Вегетациялық кезең
Солтүстікте: 176 тәулік
Оңтүстікте: 198 тәулік
Су ресурстары: өзендер, көлдер және бөгендер
Облыста республикадағы су қоймаларының шамамен 40%-ы шоғырланған. Кенді Алтай арқылы ұзындығы 10 000 км-ден асатын 800 өзен ағады. Негізгі өзен — Ертіс және оның салалары: Қалжыр, Күршім, Бұқтырма, Шар, Үлбі, Уба, Қызылсу.
Көлдер мен ірі гидронысандар
- Ең үлкен көлдер: Марқакөл, Зайсан, Алакөл, Сасықкөл.
- Ертіс бойында Бұқтырма және Өскемен бөгендері салынған.
- Бұқтырма СЭС салынғаннан кейін Зайсан көлі ірі бөген сипатында өзгерді.
- Аумағы 1 га-дан 528 км²-ге дейін жететін 2000-нан астам көл бар (ірілері: Марқакөл, Зайсан, Сібе, Рахман қайнары, Кемеркөл, Сасықкөл, Алакөл).
Өсімдік жамылғысы және биіктік белдеулік
Өңірдің топырақ-өсімдік жамылғысында биіктік белдеулік заңдылығы айқын байқалады. Жазық бөлікте негізінен қара, қоңыр және сұр топырақ қабаттары қалыптасқан.
Таулы-далалық белдеу
Солтүстікте 400–800 м, оңтүстікте 600–1300 м биіктікте. Бозды-бетегелі, бұталы өсімдіктер таралған.
Беткейлерде: тобылғы, итмұрын, ырғай, қараған, долана.
Өзен бойында: тал, шәңгіш, қарақат, шырмауық, бүлдірген.
Орман белдеуі
Солтүстікте 800–1700 м, оңтүстікте 2300 м-ге дейін. Қайың, көктерек, терек, балқарағай, шырша, самырсын, қарағай және түрлі шөптесіндер өседі.
Облыстың орман қоры шамамен 2 млн га.
Альпілік шалғындар
2000–3000 м аралығында альпілік биіктаулы белдеу мен көгалдар қалыптасқан.
Аймақ дәрі-дәрмек өндірісіне қажетті емдік қасиеті жоғары өсімдіктерді дайындау мен жабдықтаудың маңызды орталығы саналады.
Жазық аймақ өсімдіктері
- Солтүстік-батыстағы қара топырақта шөптесін далалық өсімдіктер басым.
- Ертістің сол жағалауында бозды-бетегелі өсімдіктер кең таралған.
- Зайсан қазаншұңқырының қоңыр топырағында жусанды-бетегелі қауымдастықтар өседі.
Жануарлар әлемі
Облыстың жануарлар дүниесі алуан түрлі әрі терісі бағалы аңдарға бай. Мұнда бұлғын, құндыз, тиін, күзен, түлкі, саршұнақ, суыр, борсық, қасқыр, аю, марал, теңбіл бұғы, қоян, арқар және басқа да жануарлар мекендейді.
Балық түрлері
Өзендер мен көлдерде балықтың 33 түрі бар: табан, сазан, шортан, көксерке, аққайран, тұқы және т.б.
Құстар
Аққу, қара ләйлек, қаз, тырна, ақ шағала, үйрек және басқа да құстар ұшырасады.
Табиғатты қорғау және экологиялық күн тәртібі
Өлкенің ғажайып табиғатын қорғау мақсатында Марқакөл, Батыс Алтай, Тарбағатай, Алакөл, Төменгі Тұрғысын және басқа да қорықтар жұмыс істейді.
Алаңдататын мәселелер
- Семей атом полигонының ондаған жылдар бойғы зардаптарын жою.
- Халық денсаулығын жақсарту, ауаның және ауыз судың тазалығын қамтамасыз ету.
- Өндіріс орындарының зиянды қалдықтарын азайту және жою.
- Су бассейндерін тазарту, озық технологияларды енгізу.
- Табиғат қорғау жұмыстарына мамандар даярлау және экологиялық ағарту ісін күшейту.
Біз өз өлкеміздің әсем табиғатын сақтап қалуды, халықтың қауіпсіз әрі сапалы өмір сүруін қалаймыз. Жер бетінде таза экологиялық ахуалдың орнығуы үшін күресетін азаматтармен ниеттес екенімізді білдіріп, бірлесуге шақырамыз және қолдау күтеміз.
Қорытынды ой
Әлемнің алтын алқасы, інжу-маржаны атанған Кенді Алтай — табиғаты көркем, қазынасы мол, қорғауға лайық өлке.