Айша бибі ауылы

Тараз қаласының оңтүстігінде, шамамен 20 шақырым жерде, Аса өзенінің жағасындағы Айша бибі ауылында көптен бері жолаушылар да, зерттеушілер де, әсіресе жаңа үйленген жастар да арнайы ат басын бұратын екі көне ғимарат бар. Олар — Айша бибі мен Бабажы қатынға арналған ескерткіштер.

Дегенмен, көне тарихқа үңілген әрбір адам үшін басты сұрақтар өзгермейді: бұл ғимараттар кімдерге арналған, қашан салынған, оларды кім салдырған? Халық арасында Айша бибі туралы кең тараған аңыз бар: әкесі Зеңгі баба шейхтың батасын алмай, Тараздағы ғашығы Қараханға аттанғаны үшін Айшаға теріс бата беріліпті-мыс; кейін өзен жағасында жылан шағып, қайтыс болыпты-мыс. Бұл — аңыз. Ал ақиқатқа жақындайтын дерек қандай?

Мұрағат деректері: Калаур баяндамасы және Диваев жарияланымдары

Ташкент мұрағатында бір кезде Әулиеата қаласын басқарған қалабасы (городской и уездный начальник) Василий Андреевич Калаурдың Түркістан өлкесінің әуесқой археологтары үйірмесінде жасаған баяндамасы сақталған. Онда Айша бибі ескерткіші туралы маңызды деректер келтірілген.

Ең маңызды деректердің бірі — Ташкент мұрағатындағы «Туркестанские ведомости» газетінің 1900 жылғы №97 және 1904 жылғы №37 сандарында Әбубәкір Диваев жариялаған мәліметтер. Ол Айша бибінің әкесі Сүлеймен Бақырғани (Хаким ата) екенін, ал асырап алған әкесі ретінде Зеңгі бабаның тегін көрсететін деректерді келтіреді.

Зеңгі баба, Әнбар бибі және шежіре ізі

Ташкент маңында Зеңгі бабаның мазары, сондай-ақ Айша бибінің анасы Әнбар бибі мен әжесі Ұлықпатшаға тұрғызылған қабірлер жақсы сақталған. «Зеңгі» сөзі араб тіліндегі «қара түсті» деген мағына береді. Оның азан шақырып қойған аты — Айқожа, ал әкесінің аты — Тәкіқожа деп айтылады.

Зеңгі ата мазары Ташкенттен 25–30 шақырымдай жерде, Самарқанға қарай шығатын жол бойында орналасқан. Бұл өңір қазір Зеңгі ата ауданы аталады. Қазақ дәстүрінде сиыршы-падашылардың пірі ретінде «Зеңгі баба» деп, өзбек дәстүрінде «Зеңгі ата» деп аталуындағы айырма да оның жасы үлкен, ел құрметіне бөленген тұлға болғанын аңғартады.

Шоқан Уәлиханов жазбасы

Сүлеймен Бақырғани (Хаким ата) және Айшаның шамаланған туған жылы

Сүлеймен Бақырғани — Қожа Ахмет Ясауидің әйгілі шәкірттерінің бірі. Ол Бақырған қыстағында туған, тапқырлығы мен ақындығы, іскерлігі үшін ұстазының сүйікті шәкірті саналған. Оның «Ақыр заман» еңбегі мен «Бибі Мариям» дастаны көне түркі-шағатай тілінде 1848 және 1898 жылдары Қазан қаласында басылып шыққан; өзбек тіліндегі басылымы 1991 жылы Ташкентте жарық көрген.

Халық жадында Әнбар бибінің Сүлеймен сопы қайтыс болғаннан кейін оның шәкірті әрі жақын туысы болуы мүмкін Айқожа (Зеңгі баба) шейхқа тұрмысқа шыққаны туралы аңыз да бар. Аңыз бойынша, Сүлеймен сопы өмірден өтер алдында: «Мен өлген соң сені осы шәкіртім айттырады. Түсі қара деп тимей жүрме, сенің қадіріңді біледі», — деп өсиет айтқан деседі. Уақыт өте Әнбар бибі Айқожа шейхқа тұрмысқа шығып, одан жалғыз ұл сүйгені айтылады.

«Бибі» атауы нені білдіреді?

Айшаның Қарахан әулетінің бір өкіліне тұрмысқа шыққанын оның есіміне қосылған «бибі» атауынан да аңғаруға болады. Түркі халықтарында хан әйелін ертеректе «қатын», кейін «ханым», қызын «ханша» деп атаған; би мен байдың әйелін «бәйбіше», қызын «бикеш», «бике» деген. Ал қожа әулетінің қыздары тұрмысқа шыққанда «бибі» аталғаны белгілі.

Айша бибі Қарахан Мұхаммедке қатысты ма?

Егер Айша 1185 жыл шамасында туған болса, ол бойжеткен кезеңде Таразды Қарахан әулетінің түркіше лақабы Арыстан, мұсылманша аты Мұхаммед болған ханы билеуі ықтимал. Академик В. В. Бартольд Қарахан Мұхаммедтің 1212 жылы Тараздан қуылып, Қашқарды паналағанын, кейін бақталастарының қолынан қаза тапқанын жазады.

Тараздан Қарахан Мұхаммедті әуелі қарақытай гурхыны Чулуку мен найман ханы Күшлік ығыстырса, кейін хорезмшах Мұхаммед біржолата бездіргені айтылады. Күшліктің соңына түскен Шыңғыс хан әскерінің ақырында оны жойғаны тарихтан белгілі.

«Қарахан» — есім емес, лауазым

Көпшілік «Қараханды» билеушінің жеке аты деп түсінеді. Алайда «Қарахан» көне түркі дәстүрінде «ұлы хан» мағынасындағы лауазым ретінде қолданылған. Мысалы, «қара халық» тіркесі «көп халық, ұлы халық» дегенді білдіреді. Ал ұлы ханға бағынатын хандар «илек хандар» деп аталған.

«Қарахан әулеті» — «қараханидтер» деген ғылыми атауды көне грек дәстүріне сай орыс шығыстанушысы В. Григорьев ғылыми айналымға енгізгені айтылады. Осы тұрғыдан Тараздың қақ ортасындағы мазарға қатысты «Әулиеата атанған Қарахан кім?» деген сұрақ та заңды.

Әулиеата атанған Қарахан туралы ғылыми пайым

Австрия ғалымы О. Прицак «Мусульманские династии» еңбегінде нумизматикалық деректерге сүйеніп, 1059 жылға дейін Таразды билеген Қарахан Шах-Махмуд болғанын көрсетеді. Ал академик В. В. Бартольд оның қарақытайларға қарсы соғыстарда қол бастап, жеңістерге жеткенін, бір жолы Талас өзенімен ағып бара жатқан жау өліктерін көріп, дүниеден түңіліп, алтын тағын тастап, сопылық жолға түскенін жазады. Жер астынан қылует қазып, өмірінің соңына дейін мінәжат еткендіктен Әулиеата атанғаны айтылады. Бұл туралы академик Әлкей Марғұлан да сөз етеді («Шоқан және Манас», Алматы, 1971, 65, 83-бб.).

Қарахан әулетінің түбі және тарихи кеңістік

Академик В. В. Бартольд Қарахан әулеті түркілердің яғма тайпасынан шыққанын айтады. Энциклопедиялық түсіндірмелерде «яғма» сөзінің парсы тіліндегі мағынасы «көшпелі» деп беріледі. Кей деректерде яғмалардың мұрагерлері қазіргі қазақ құрамындағы жалайырлармен байланыстырылады.

Қарахан әулетінің негізін салушы Сұлтан Сатук Бура ханның бейіті Қашқар маңындағы Артуш өңірінде бүгінге дейін сақталған. Қашқарлық Махмұдтың үш томдық түрік сөздігінде Қарахан әулетінің түп-тамыры Афрасиабтан — Алып Ер Тоңадан басталатыны айтылады. Бұл бағыттағы пайымдар тарих пен кейінгі зерттеулерде де ұшырасады; сондай-ақ Қытайда Қарахандар жөнінде едәуір дерек сақталғаны туралы пікір бар.

«Айша қатын», «қатын» және «Бабажы қатын» атаулары

«Айша қатын» атауы Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» кітабында да кездеседі. Кей мәліметтерде қазіргі Аса өзені бұдан бес ғасыр бұрын «Айша қатын» аталғаны айтылады.

«Қатын» сөзі кейбір пікірлердегідей парсыдан емес, көне түркі атауы ретінде түсіндіріледі. XI ғасырдағы қашқарлық ғұлама Махмұд өз сөздігінде «қатын» атауының Алып Ер Тоңаның қыздарына қатысты айтылғанын келтіреді. Осы қисынмен, Айша бибі ескерткішінің жанындағы Бабажы қатын күмбезі де Қарахан әулетінен шыққан ақсүйек әйелге тұрғызылған болуы ықтимал деген тұжырым жасалады.

«Бабажы» атауының мағынасына ишара

«Бажы» сөзі қазіргі түрік тілінде де тұңғыш қызға байланысты айтылатыны көрсетіледі. Ал «ажа» — көне түркіше «билеуші» деген мағына береді. Қазақ мәтеліндегі «Қой!» дейтін қожа жоқ, «Әй!» дейтін ажа жоқ» тіркесіндегі «ажа» да осы мағынада қолданылған.

Қожалар шежіресі және өңірлік ықпал

Қарахан әулетінің тармақтары қожалар арасында да бар екені айтылады. Олардың бір бөлігі өздерін Мұхаммед пайғамбардың немере інісі әрі күйеу баласы хазірет Әлидің Әнафия атты әйелінен туған ұлы Мұхаммед-Әнафиядан таратады деген шежірелік түсінік кездеседі. Бұл көзқарас арабтардың Түркістан өлкесіне VIII ғасырдың басында келуінен кейін орныққан болуы мүмкін.