«ТОНЫКӨК»(ТОНИҚҰҚ) ЕСКЕРТКІШІНІҢ АУДАРМАЛАРЫН САЛЫСТЫРА ҚАРАҒАНДА
«Тоныкөк» (Тониқұқ) ескерткішінің аудармаларын салыстыра қарау
А. К. Тергембаева, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ студенті, Өскемен қаласы
VIII ғасырда тасқа қашалып жазылған көне түркі жазба ескерткіштері — рухани бастау көздеріміздің бірі ғана емес, бірегейі саналатын асыл мұра. Бүгінде түркітану ғылымы түбегейлі зерттеліп болды деу қиын. Ең алдымен, дүниенің төрт бұрышына шашылып жатқан көне жәдігерлерді жинақтап, жүйеге келтіру қажет. Екінші кезекте көне мәтіндерді терең тілдік сұрыптаудан өткізіп, қазіргі тілге сапалы тәржімалау мәселесі тұр.
Бұл жұмыста бізді қызықтыратын негізгі тақырып — аудармалардың сапасы мен сәттілігі. Көне түркі мәтіндерін тәржімалау кезінде ғылыми қателіктер де, түсіндіру мен жеткізудегі ала-құлалық та ұшырасады. Еуропалық және ресейлік ғалымдарды айтпағанда, қазақ зерттеушілерінің өз аудармалары арасында да өзара келіспеушіліктер кездеседі.
Біз С. Е. Маловтың транскрипциясына сүйене отырып, ішінара өзіміз де аудара келе, Ғ. Айдаров, А. Аманжолов, М. Жолдасбеков, Қ. Сартқожаұлы нұсқаларын салыстыра қарастырдық.
Мақсат — түпнұсқадан алшақтап кеткен тұстарды атап көрсету арқылы көне мәтіннің барынша дәл берілуіне ықпал ету. Мұндай алшақтықтар бар. Қ. Сартқожаұлының ескертуі де назар аударарлық: «Күлтегін ескерткішінде 12 қате, Тоныкөк ескерткішінде 11 қате тек қана аудармасынан болып отыр».
Ескерткіш туралы қысқаша дерек
Табылуы
Ескерткіш 1897 жылы Моңғолиядағы Улан-Батор қаласының оңтүстігінен 36 шақырым жерде табылды. Оны алғаш тауып, жұртшылыққа таныстырған — Е. Л. Клеменц.
Алғашқы жарияланымдар
1898 жылы эстампажы мен фотосуреті жасалды. Сол фотосурет негізінде В. В. Радлов ең ілкі аудармасын жасап, неміс тілінде басып шығарды.
Зерттелуі
Кейін Г. Рамстедт (1909), Б. Я. Владимирцев (1920), П. Аалто (1957) еңбектер жазды. Француз ғалымы Р. Жиро да ескерткішпен айналысты.
Қазіргі ұрпақтың ең басты міндеті — өзіне дейінгі тарихты бұрмаламай, боямалап жібермей, қаз-қалпында келесі буынға аманат ету. Алайда бүгін тарихты әркім әртүрлі арнаға бұрып жібергені жасырын емес. Түркі халықтары үшін баға жетпес руникалық мәтіндердің де құнтсыздыққа ұшырауы мүмкін.
Аудармалардағы алшақтық: нақты мысалдар
1) Алғашқы жол: «білге Тониқуқ... табғач іліңе...»
М. Жолдасбеков
«Білге Тоныкөк, мен өзім Табғаш елінде тәрбиелендім».
Ғ. Айдаров
Мазмұны жағынан осыған жуық нұсқа береді.
Қ. Сартқожаұлы
«Білікті Тұй-ұқық, мен өзім Табғаш елінде қылындым /туылдым/».
Бір ғана жолдың өзі бірнеше мағыналық айырма тудырады: «білге» сөзін «білікті» деп түсіндіру мүмкін болғанымен, түпнұсқадағы тұлғаны сақтап, «Білге Тониқуқ» түрінде беру мәтіннің ішкі жүйесіне де сәйкес келеді: «білге» атауы ескерткіштің өзге жерлерінде де ұшырасады.
Сондай-ақ «табғаш елінде туу» мен «табғаш елінде тәрбиелену» — екі бөлек ұғым. Тарихи деректерге сүйенсек, үш қағанға кеңесші болған Тоныкөк Табғаш орталығында оқып, әскери білім алған. Біздің пайым: «Білге Тониқуқ, мен өзім Табғаш елінде туылдым» нұсқасы дәлдеу.
Бұған қоса, «тәрбиелеу» мәніндегі қимыл атауы көне түркі сөздіктерінде ігід сөзімен беріледі. Егер «тәрбиелендім» мағынасы көзделсе, мәтінде ігідтім сияқты тұлға күтілер еді.
2) Екінші жол: «...қанын кодуп, табғачқа йана ічікді...»
Ғ. Айдаров
«Қанын қойып, Табғашқа және бағынды».
М. Жолдасбеков
«Хандығын тастап, Табғашқа қайта бағынды».
Қ. Сартқожаұлы
«Ханын жойып, Табғашқа қайта бағынды».
Мұнда мағына тым алшақтайды: бірде «қойып», бірде «тастап», енді бірде «жойып». Контексті ескерсек, «Ханын қойып (тастап), Табғашқа және бағынды» деп беру қисындырақ, әрі Ғ. Айдаров нұсқасы осыған жақындайды.
3) Үшінші жол: «...түрк сір будун йарынта бөд қалмады»
Бұл жолдағы сір сөзін түсіндіруде айырма байқалады. Қ. Сартқожаұлы «түрүк-есір» түрінде оқып, аударманы толық ашпайды; Ғ. Айдаровта да ұқсас байқалады. М. Жолдасбеков «сір халқы» деп, оны белгілі бір этноним не топ атауы ретінде танытады.
Біздіңше, мағынасы жағынан: «Түрк есір халқы жерінде тақ иесі (басқаратын адам) қалмады» тәрізді түсіндіру мәтін логикасына жақынырақ.
4) Синонимге орынсыз алмастыру: стильдік реңк мәселесі
Біздің мақсат — әр аудармашыны кінәлау емес. Мәселе: қазіргі тілімізде сақталған сөздер бола тұра, кей тұста олардың өзге синонимдермен ауыстырылуы мәтіннің эмоциялық-экспрессивтік реңкін өзгертіп жібереді. Синонимдер толық мағыналас емес, реңкі бөлек келетіні белгілі.
Мысалы, бесінші жолдағы кысайын сөзі Ғ. Айдаровта «қысайын», М. Жолдасбековте «сайласам ше», Қ. Сартқожаұлында «ұғысайын» болып беріледі. Біздің ойымызша, мұнда «ұғысайын» (ақылдасу) мағынасы ұтымдырақ.
5) Нақты сөздерді «іздемей-ақ» сақтау: өлүрті, олурур ертіміс
Қ. Сартқожаұлы
өлүрті — «жойды», олурур ертіміс — «мекендеуші едік».
М. Жолдасбеков
«қырды» және «отырушы едік».
Ғ. Айдаров
«өлтірді» және «мекендеуші едік».
Мұнда белгілі сөздердің баламасын «әрлеп» іздемей-ақ, түпнұсқадағы мағынасы көмескіленбейтін ең тура нұсқаны ұсынуға болады: өлүрті — «өлтірді», олурур ертіміс — «отырушы едік».
6) Сегізінші және он алтыншы жолдар: боғзу, йеңдуқ
Сегізінші жолдағы «Будун боғзу тоқ ерті» тіркесіндегі боғзу — «тамақ» мағынасында. Сондықтан «тамағы тоқ еді» нұсқасын қолдаймыз.
Он алтыншы жолдағы җиңдуқ сөзі бірде «қайттық», бірде «талқандадық», бірде «жеңдік» болып аударылады. Бұл жерде түпнұсқаға жақын әрі бүгінгі тілге де табиғи нұсқа — «жеңдік».
7) Он сегізінші жол: «...түрк қаған отурғалы... сүледім...»
Ғ. Айдаров
«Түрк қаған отырғалы, Сандуң қаласына, теңіз өзеніне жетпеген еді. Қағаныма өтініп соғыстым».
Қ. Сартқожаұлы
«Түркі қаған отырғаннан бері Шантуң қаласына, теңіз өзеніне дейін шабуыл жасап көрмеген еді. Қағаныма өтініп қол аттандырдым».
М. Жолдасбеков
«Түрк қағаны отыратын Шантуң қаласына, теңіз өзеніне жеткен жоқ едік. Қағаныма өтініп аттандық».
Алғашқы екі аудармада «қаған отырғалы» тіркесі мезгілді білдірсе, үшінші нұсқада мағына басқа арнаға ауып, түрк қағаны Шантуң қаласында отырғандай түсінік туады. Мұндай синтаксистік жылжу мәтіннің негізгі ойын өзгертуі мүмкін.
«сүледім» сөзінің берілуі
сү — «әскер, қол» мағынасын береді. Сондықтан сүледім үшін берілген «соғыстым», «жауладым», «қол аттандырдым» сияқты баламалардың ішінде «қол бастадым» тіркесі жақынырақ. Одан да дәлдеу балама — «әскермен бардым».
8) Жиырма бесінші және жиырма сегізінші жолдар: йорутдым, тірілміс
Жиырма бесінші жолдағы йорутдым сөзі «жүргіздім», «жылжыттым», «аттандырдым» түрінде әрқалай беріледі. Алайда бүгінгі тілімізде де белсенді қолданылатын «жорыттым» нұсқасы түсінікті әрі түпнұсқаға жақын.
Жиырма сегізінші жолдағы «...каны, сүсі тірілміс» тіркесіндегі тіріл «жиналу, бірігу» мағынасына саяды. Сондықтан «ханы, әскері жиналды» түсіндірмесі орынды. Бұл Ғ. Айдаров пен Қ. Сартқожаұлында «жиналды» деп берілсе, М. Жолдасбековте «оянды» болып аударылған.
9) Қырық тоғызыншы жол: сандық дәлдік («йеті йегірмі»)
Қырық тоғызыншы жолда: «...табғачқа йеті йегірмі сүңісді...» деп жазылған.
Ғ. Айдаров, Қ. Сартқожаұлы
«Табғаштармен он жеті рет соғыстық».
М. Жолдасбеков
«Табғаштармен жиырма жеті рет соғыстық».
Мағынаға және сандық жүйеге салсақ, йеті йегірмі тіркесінің «он жеті» деп аударылуы орындырақ.
Қорытынды ұстаным
Көне мәтінді аудару — тек мағына жеткізу ғана емес, тарихи контексті, терминологиялық дәлдікті, стильдік реңкті қатар сақтау. Кей сөздерге «әсем» балама іздеу түпнұсқаның семантикасын бұлдыратып, мәтіннің ішкі қисынын бұзады.
Сондықтан аудармада екі қағида маңызды: (1) түпнұсқа тұлғасын мүмкіндігінше сақтау, (2) бүгінгі тілдегі табиғи қолданысты дәл және реңкпен беру. Осы екі талап қоса орындалғанда ғана ескерткіш мәтіні қазіргі оқырманға қателіксіз әрі әсерлі жетеді.