Ғани Қалиев
Жер мәселесі: субаренда тоқтағаннан кейінгі ахуал
Субарендаға беру мерзімі тоқтатылған соң жер мәселесі туралы әңгіме саябырсығандай көрінді. Алайда түйткілдің өзі жоғалған жоқ — ол Парламент қабырғасында, заң нормаларын қалай қолдану және жерді әділ пайдалануды қалай қамтамасыз ету төңірегінде жалғасып жатыр.
Негізгі идея
Жер кодексіндегі субарендаға қатысты өзгерістер ауылда жер пайдалану құқығын өздігінен жүзеге асыра алмайтын азаматтардың (зейнеткерлер, мұғалімдер және басқа да әлеуметтік топтар) жағдайын ескере отырып әзірленген еді: олар өз үлесін басқа біреуге пайызбен жалға бере алатын.
Субаренда не үшін дау тудырды?
1) Делдалдың пайда болуы
Мұндай тетік жерді өндіріс үшін пайдаланбайтын, тек «алып-сату» арқылы табыс табатын делдалдың шығуына жол ашты. Нәтижесінде жердің экономикалық қайтарымы жер иесіне толық бармай, бірнеше субъектіге бөлініп кетеді. Бұл — меншік иесінің әлеуетін әлсірететін фактор.
2) Ірі жер иелерінің шоғырлануы
Басылымдардағы деректерге сүйенсек, субаренданы пайдаланып жүздеген мың гектардан бастап, тіпті 700 мың–1 миллион гектарға дейін жер шоғырландырған ірі жер иелері бар. Олар жер үлесін пайдалана алмайтын азаматтардан субарендаға алып, уақыт өте келе оны өз меншігіне өткізіп отырған.
Қорытынды қауіп
Жердің игілігін белгілі бір топтың ғана көруі әлеуметтік теңсіздікке ұласып, ауылдағы экономикалық және қоғамдық шиеленісті күшейтуі мүмкін.
Тыйымнан кейін: шаруаға қандай жол қалды?
Мақсат: жер пайдалану құқығын сақтап қалу
Субаренда тоқтағанға дейін шаруаларға бейімделу үшін уақыт берілді. Негізгі ұстаным мынаған саяды: азаматтар жер үлесін пайдалану құқығын сатып алсын немесе жерді өздері игерсін; ал жерді сатып алуға мүмкіндігі болмаса, жалға алып пайдалану мүмкіндігі сақталуы тиіс.
- Жеке игеру: шаруа жерді өзі өңдеп, үшінші тарапқа тәуелділікті азайтады.
- Кооператив құру: бірнеше азамат бірігіп, жерді ортақ игеру арқылы шығынды азайтып, табысты әділірек бөле алады.
Кооперативтерге құқықтық негіз
Мұндай модельді іске асыру үшін Парламент «Ауыл шаруашылығы серіктестігі және олардың қауымдастығы туралы» заң қабылдаған. Идея — ұсақ шаруалардың шашыраңқы ресурсын біріктіріп, нарықтық қысымға төтеп беретін құрылым қалыптастыру.
Мәселе заңда ғана емес: орындаудағы олқылық
Бақылаудың әлсіздігі
Жердің сатылуын және рәсімдердің адал орындалуын тұрақты түрде қадағалайтын тиімді бақылау тетігі әлсіз. Бұл — жергілікті билік деңгейіндегі асыра сілтеуге жол ашады.
Сот бақылауының босаңдығы
Даулы жағдайларда құқықтық сүзгінің қатаймауы жер дауын әділ шешуді қиындатады. Құқық қолдану тәжірибесі біркелкі емес.
Делдал жемқорлық
Шаруа мен өкіметтің арасында «делдалдардың» пайда болуы реформа идеясын әлсіретеді: пайданың бір бөлігі нақты еңбекке емес, арадағы құрылымдарға кетеді.
Әлеуметтік тәуекел
Егер шаруалар жерді сатып ала алмаса, кооперативтер мен жер ресурсы ірі капиталдың қолына өтіп, ауыл тұрғындары соларға жалданып жұмыс істеуге мәжбүр болуы ықтимал. Бұл жағдай ертең әлеуметтік шиеленісті күшейтуі мүмкін.
Неге жер тегін берілмеді және неге банк жерден қорықты?
ТМД елдерінің көпшілігінде жер үлесі шаруаларға тегін берілгені айтылады. Қазақстанда да мұндай мүмкіндік қарастырылуы ықтимал еді. Алайда жерді жеке меншікке берудің әртүрлі тәсілдері ұсынылып, соның ішінде «субаренда» тетігі таңдалды.
Себептердің бірі — банктер ауыл шаруашылығын жоғары тәуекелді сала деп қабылдап, жерді кепілге алып несие беруге сақ қарады. Нәтижесінде ірі капиталы бар, жылжымайтын мүлкі жеткілікті субъектілердің мүмкіндігі басым болды.
Кооператив үлгісі: сыртқы тәжірибе не дейді?
Шығыс Германиядағы тәсіл
Мысал ретінде Шығыс Германиядағы реформа айтылады: шаруалар жер үлесін біріктіріп, кооператив құрады. Ерекшелігі — кооператив мүшесі бірнеше арнадан табыс табуы мүмкін:
- Еңбекақы: кооперативте жұмыс істесе.
- Пай үлесінен табыс: жерін және мүлкін кооперативке бергені үшін жалпы өнімнен түсетін үлес.
- Дивиденд: егер жұмыс істемесе де, кооператив пайдаланған пай мен мүлік үлесіне қарай.
Мұндай жүйе мемлекеттік қолдаумен ұштасқанда, ауыл шаруашылығын тұрақты әрі әділ дамытуға мүмкіндік береді деген ой айтылады.
«Ауыл жылы» қаржысы: неге нәтиже көңілден шықпады?
Қаржы бар, бірақ бағыт шашыраңқы
Бағдарлама толық орындалды деу қиын: жыл сайын қомақты қаржы қарастырылғанымен, оның бір бөлігі ауыл шаруашылығын тікелей көтеруге емес, әлеуметтік нысандарға және өзге бағыттарға бөлініп кеткені айтылады.
Несие тетігіндегі қате
Құжат жүзінде құрылған серіктестіктер арқылы ауылға да, жерге де қатысы жоқ адамдардың несие ресурсына қол жеткізіп, шаруаның да, мемлекеттің де қаржысын айналдырып әкетуі — негізгі сынның бірі.
Ұсыныс
Мемлекеттік несие делдалдарға емес, тікелей шаруаларға бағытталуы керек. Бірлестіктерді шаруалардың өздері басқарып, жалақы мен басқару шығынын өздері белгілейтін ашық модель қажет.
Нарық бәрін реттей ме?
Бұл пікірмен толық келісу қиын деген уәж айтылады: ауыл шаруашылығы көптеген дамыған елдерде таза рынок заңымен жүрмейді, себебі шығынның едәуір бөлігін мемлекет субсидиялайды. Мысал ретінде Жапонияда ауыл шаруашылығы шығынының 80 пайызына дейін үкімет өтейтіні келтіріледі.
Халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету — мемлекеттің стратегиялық функциясы. Сондықтан ішкі тұтынуда отандық өнім үлесі жоғары болуы тиіс (әлемдік тәжірибеде 75–80% деген межелер аталады). Бұл көрсеткіш төмен болса, сала әлсіреп, импортқа тәуелділік күшейеді.
Экономикалық өсім туралы баға және оның көлеңкелі тұсы
Қазақстанның өңірдегі экономикалық ілгері елдердің бірі екені жиі айтылады. Бірақ бұл өсімнің едәуір бөлігі шикізат экспортына, әсіресе мұнайға сүйенетіні көрсетіледі. Ал тамақ, жеңіл және тоқыма өндірістерінің баяулығы экономиканың әртараптануына кедергі.
Тіпті шикізат өндіру алға жүргеннің өзінде, ішкі нарықта жанар-жағармай бағасы сияқты мәселелер шешілмей отырғаны да — жүйелік қайшылықтардың бірі ретінде аталады.
Неге мәселе жыл сайын көтеріледі, ал нәтиже аз?
Институционалдық тұрақсыздық
Министрліктер мен басқару құрамының жиі ауысуы ұзақ мерзімді жауапкершілік пен сабақтастықты әлсіретеді. Нәтижесінде жүйелі іске асырудан гөрі қысқа мерзімді мүдде басым болуы мүмкін.
Ынта мен ықыластың жеткіліксіздігі
Маман да, ұсыныс та бар, бірақ орындауға келгенде саяси ерік пен нақты бақылау баяу деген сын айтылады.
Парламенттің бақылау құқығы: «құқық жоқ жерде жауапкершілік жоқ»
Депутаттар ұсыныс айтып, заң қабылдатқанымен, Конституция аясында атқарушы биліктің оны қалай орындап жатқанын толыққанды бақылауға мүмкіндігі шектеулі деген мәселе көтеріледі. Депутаттар бюджет бекітеді, қаржы бөлінеді, бірақ орындалуын қадағалау тетігі әлсіз болса, жауапкершілік те күңгірттенеді.
Түйін
Атқарушы биліктің өкілеті кең болған жерде оны тежеп, әділ орындалуын қадағалайтын құзырлы, заңды бақылау тетігі күшеюі керек. Осы бағытта бастама көтерілгенімен, нақты нәтиже әлі мардымсыз екені айтылады.
Жалпы ой
Жер реформасы мен ауыл шаруашылығын қолдау тетіктері қағаз жүзіндегі нормалармен ғана өлшенбейді. Нәтижені анықтайтын нәрсе — әділ орындау, ашық бақылау, делдалдықты қысқарту және шаруаның өз өндірісін кооперация арқылы күшейтуіне мүмкіндік беретін нақты мемлекеттік саясат.