Төтенше жағдайдағы құқықтық режим
Төтенше жағдайдағы құқықтық режим
Төтенше режимдер — белгілі бір аумақта (төтенше жағдайдың шығу сипатына байланысты) тұрғындардың өмірлік қызметін, шаруашылық қызметтің жүзеге асуын және мемлекеттік билік органдарының жұмыс тәртібін арнайы тәртіппен ұйымдастыратын құқықтық режимдер. Мұндай режимнің мазмұны жағдайды тұрақтандыруға бағытталған шаралар кешенін қамтиды: сол аумақтағы субъектілердің құқықтық мәртебесі нақтыланып, атқарушы билік органдарының қызмет ету жүйесіне өзгерістер енгізіледі.
Төтенше режимдердің негізгі түрлері
Заң шығарушы орган төтенше құқықтық режимнің үш негізгі түрін айқындайды:
- «Ерекше» режим;
- Төтенше жағдай режимі;
- Әскери жағдай режимі.
Осы режимдердің ішінде заң шығарушы орган төтенше жағдай режиміне ерекше мән береді, өйткені ол қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді шешуді күрделендіретін жағдайларда қоғамдық қатынастарды тұрақтандыруға бағытталған ең кең қолданылатын құқықтық құралдардың бірі болып табылады.
Құқықтық негіздер және реттеу аясы
Төтенше жағдайдың құқықтық мәртебесі Конституцияда және салалық заңнамаларда белгіленеді. Ол, соның ішінде, 1993 жылғы 15 қазандағы «Төтенше жағдайдың құқықтық режимі туралы» заңмен, сондай-ақ өзге де нормативтік құқықтық актілермен, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтарымен және төтенше жағдай жағдайындағы басқару органдарының мәртебесі мен әрекетін айқындайтын қаулылармен реттеледі.
Мемлекеттік органдар
Жергілікті өкілді және атқарушы органдардың, ішкі істер органдарының қызметі төтенше жағдай талаптарына сай қайта ұйымдастырылуы мүмкін.
Қауіпсіздік және қорғаныс
Ұлттық қауіпсіздік комитеті, Қорғаныс министрлігі органдары, ішкі әскер және басқа құрылымдардың құзыреті мен өзара іс-қимылы нақтыланады.
Қоғамдық тәртіп
Қоғамдық қатынастарға қатаң құқықтық-ұйымдық ықпал енгізіліп, жағдайды тоқтатуға бағытталған құқықтық құралдар қолданылады.
Шектеулердің мәні және әкімшілік тетіктер
Төтенше жағдай кезінде құқықтық шектеу режимін іске асырудағы негізгі жүк басқару органдарының ұйымдық-әкімшілік қызметіне түседі. Бұл процесс азаматтардың белгілі бір құқықтары мен бостандықтарын реттеуді, ал кей жағдайларда оларды уақытша шектеуді көздейді.
Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектеу, әдетте, басқару органдарының өкілеттіктерін кеңейту арқылы жүзеге асырылады. Әкімшілік әрекет қабілеттілігін шектеуге бағытталған басқару органдарының әрекеті екі негізгі нысанда көрініс табады.
1) Белсенді әкімшілік ықпал
Бұл нысанда мемлекеттік басқару органдары әкімшілік мәжбүрлеу шараларын және әкімшілік-ескерту шараларын қолданады. Нәтижесінде азаматтардың кейбір құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы уақытша тартылады немесе шектеледі.
Мысал: төтенше жағдай енгізілген аумақта қозғалыс еркіндігін шектеу; басқару органдары азаматтардың өз құқықтары мен бостандықтарын заңды түрде жүзеге асыруын уақытша тоқтатуы мүмкін.
Жеке тұлғаға мәжбүрлеу шараларын қолдану әрдайым нақты құқық бұзушылық фактісіне тікелей байланып қалмауы мүмкін, өйткені негізгі мақсат — қауіптің алдын алу және қоғамдық тәртіпті сақтау.
2) Әкімшілік-құқықтық тыйым салулар
Бұл нысанда белгілі бір әрекеттерге қатысты арнайы міндеттер мен шектеулер енгізіледі. Олар жекеленген нұсқамалар арқылы немесе абсолюттік тыйым салуды көздейтін нормалар түрінде бекітіледі.
Төтенше жағдай жағдайындағы әкімшілік-құқықтық реттеу тек әкімшілік салада ғана емес, азаматтық-құқықтық және еңбек қатынастарының жекелеген элементтеріне де әсер етуі мүмкін.
Жариялау тәртібі және мерзімдік талаптар
- Президенттің жарлығы күшіне енгеннен кейін халыққа бұқаралық ақпарат құралдары арқылы хабарланады; хабарлау уақыты кемінде алты сағат ішінде жүзеге асырылуы тиіс.
- Төтенше жағдай Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында үш күн мерзімге енгізілуі мүмкін, ал жекелеген өңірлерде алты күнге дейін созылуы ықтимал.
- Жарлық Президенттің актісі жарияланғаннан кейін заңды күшіне енеді және конституциялық құқықтар мен азаматтардың бостандықтарын сақтау қағидаттарын ескеруі тиіс.
- Парламент сессиясы Президенттің актісінен кейін 48 сағат ішінде міндетті түрде өткізілуі қажет.