Жалпы ережелер
Жануарлар дүниесін мемлекеттік есепке алу: мақсат, мазмұн және жауапкершілік
Осы Ереже “Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы” Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 9 шілдедегі Заңына сәйкес әзірленді. Құжат Қазақстан Республикасында жануарлар дүниесін мемлекеттік есепке алуды, оның кадастры мен мониторингін ұйымдастыру және жүргізу тәртібін айқындайды.
Неге қажет?
Мемлекеттік басқаруды күшейту, биологиялық әртүрлілікті және мекен ету ортасын сақтау, қорғау мен орнықты пайдалануды қамтамасыз ету үшін.
Нені қамтиды?
Жай-күйі, географиялық таралуы, мекен ету ортасы, саны, жүйелі бақылау нәтижелері, шаруашылықта пайдалану туралы деректер.
Кім жүргізеді?
Уәкілетті органдар және олардың аумақтық бөлімшелері. Пайдаланушылар арнайы пайдалану кезінде есеп жүргізіп, есеп береді.
Бірыңғай тәсіл: топтар, әдістемелер, көрсеткіштер
Есепке алу, кадастр және мониторинг республика бойынша бірыңғай жүйе, әдістемелер және көрсеткіштер негізінде жүргізіледі. Бұл тәсіл жануарлар топтары бойынша деректердің салыстырмалылығын және басқарушылық шешімдердің дәлдігін арттырады.
- Сүтқоректілер
- Құстар
- Бауырымен жорғалаушылар
- Қосмекенділер
- Балықтар
- Омыртқасыздар (жәндіктерді қоса)
Есепке алу мен кадастрға кіретін негізгі бағыттар
Ережеге сәйкес есепке алу, кадастр және мониторинг мына санаттар бойынша ұйымдастырылады:
- Аң аулау объектілеріне жатқызылған және өзге шаруашылық мақсатта пайдаланылатын жабайы жануарлар.
- Балықтар және балық аулау объектілеріне жатқызылған, сондай-ақ өзге мақсатта пайдаланылатын су жануарлары.
- Ауыл шаруашылығы дақылдары үшін пайдалы жәндіктер және өсімдік зиянкестері (орман зиянкестері бөлек есепке алынады).
- Орман зиянкестері және орман шаруашылығы үшін пайдалы жәндіктер.
- Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген жануарлар.
Тізбе қалай бекітіледі?
Есепке алу, кадастр және мониторинг жүргізілетін жануарлар түрлерінің тізбесін тиісті уәкілетті орган ғылым мен ғылыми-техникалық қызмет саласындағы уәкілетті мемлекеттік органмен келісе отырып айқындайды.
Есепке алу қалай жүргізіледі?
Жануарлар дүниесін есепке алу мемлекеттік экологиялық сараптамамен келісілген және тиісті уәкілетті орган бекіткен бірыңғай әдістемелер бойынша жүзеге асырылады. Осы есепке алу деректері Қазақстан Республикасы жануарлар дүниесінің кадастры мен мониторингін жүргізудің негізі болып саналады.
Негізгі қағида
Әдістемелердің бірізділігі — деректердің сапасы мен сенімділігінің кепілі.
Пайдаланушының міндеті
Арнайы пайдалану кезінде жануарлар объектілерінің санын есептеп, аумақтық органға есеп беру.
Кадастр: деректер жүйесі және цифрлық негіз
Қазақстан Республикасы жануарлар дүниесінің кадастры — табиғи еркіндік жағдайларында, еріксіз немесе жартылай ерікті жағдайларда республика аумағында тұрақты не уақытша мекендейтін жабайы жануарлар түрлерінің (немесе түрлер топтарының) таралуы, биологиялық жай-күйі, саны және шаруашылық мақсатта пайдаланылуы туралы мәліметтер мен құжаттардың жүйесі. Сонымен бірге мекен ету ортасы, биотехникалық, қорғау, қалпына келтіру және өзге де іс-шаралар туралы негізгі деректерді қамтиды.
Кадастрдың құрамдас бөліктері
- Гендік қор кітабы: фаунаның құрамы, жүйелік жағдайы, ғылыми атаулар, таралуы мен саны, популяциялар өзгерісі және шаруашылықта пайдалану туралы деректер.
- Аң аулау және өзге құрлық жануарлары бойынша кадастр кітаптары: уәкілетті орган мен ғылыми орган деректері негізінде жүргізіледі.
- Балықтар және су жануарлары бойынша кадастр кітаптары: тиісті уәкілетті орган және ғылыми орган деректерімен қалыптастырылады.
- Ауыл шаруашылығы омыртқасыздары кадастры: зиянкестер мен пайдалы жәндіктер туралы деректер.
- Орман омыртқасыздары кадастры: орман зиянкестері мен пайдалы жәндіктер туралы деректер.
- Сирек және жойылып кету қаупі бар түрлер кадастры: Қызыл кітапқа енгізілген түрлер бойынша деректер.
- Пайдаланушылардың жылдық есептері және жануарлар санын есепке алу материалдары.
Цифрлық формат
Кадастр цифрлық геоақпараттық жүйелер негізінде жүргізіледі және табиғи объектілердің мемлекеттік кадастрларының бірыңғай жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Деректердің берілуі
Кадастр шеңберінде алынған есепке алу және тіркеу нәтижелері бірыңғай жүйеге тегін беріледі. Нысандар мен тәртіпті тиісті уәкілетті орган айқындайды.
Мониторинг: жүйелі бақылау және алдын алу
Жануарлар дүниесінің мониторингі — жануарлар объектілерінің таралуын, санын, физикалық жай-күйін және мекен ету ортасының құрылымы, сапасы мен алаңын жүйелі түрде бақылау жүйесі. Оның мақсаты — экожүйелер мен биологиялық сан алуандықты сақтау, өзгерістерді дер кезінде анықтау және бағалау, теріс процестердің салдарын болдырмау немесе азайту.
Кадастрмен байланысы
Мониторинг деректері жануарлар дүниесінің кадастрын жүргізу үшін пайдаланылады. Мониторинг жүргізудің тәртібі мен нысандарын тиісті уәкілетті органдар қоршаған ортаны қорғау саласындағы орталық атқарушы органмен келісім бойынша айқындайды.
Нәтижелер қайда беріледі?
Мониторинг нәтижелері белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасының қоршаған орта мен табиғи ресурстар мониторингінің бірыңғай жүйесіне енгізу үшін орталық атқарушы органға тегін беріледі.
Қызыл кітаптағы құстарға да қауіп төніп тұр: тәжірибедегі қайшылықтар
Нормативтік мақсат пен нақты нәтиженің алшақтығы
Аң шаруашылығы мен туризмді дамытуға жол ашқан нормативтік-құқықтық актілердің бастапқы ниеті түсінікті: қаржылық және техникалық мүмкіндігі жоғары ірі бизнес туристік инфрақұрылым қалыптастырып, табиғатты қорғауға, байлықты сақтауға және тиімді пайдалануға үлес қосуы тиіс еді. Алайда тәжірибеде кері көріністер байқалып отыр.
Орман шаруашылығы саласының мамандары кейбір ірі құрылымдар табиғатты қорғауға қаржы салмай, талаптарды сақтамай, аңшылық тәртіпті бұзып, заңсыз аң-құс атуға дейін баратынын, тіпті Қызыл кітапқа енгізілген түрлерге де қауіп төнгенін айтады.
Басқару құрылымдарының бөлінуі және ведомствоаралық кедергілер
Аймақтарда табиғатқа қатысты бірегей міндеттерді ұйымдастыру мен бақылау әртүрлі ведомствоға қарасты екі құрылымға бөлініп кеткен. Бірі негізінен бақылау-қадағалаумен шектелсе, екіншісі орманды қорғау, флора мен фаунаны көбейту бағытындағы кешенді шараларды жүргізеді. Осы бөлініс ұзақ жылдарға созылған келіспеушіліктерге, бір-біріне кедергі келтіруге және жауапкершіліктің шашырауына әкелгені айтылып отыр.
Тәуекел
“Жауапкершілік бөлінген жерде бақылау әлсірейді” қағидасы табиғат қорғау саласында ерекше қауіпті.
Салдар
Ортақ іске кереғар әрекеттер табиғат байлығын сақтау мен көбейтуге орны толмас шығын келтіруі мүмкін.
Тендерлер, коммерциялану және бақылаудың әлсіреуі
2003 жылғы қаулыдан кейін аңшылық шаруашылықтардың күрт көбеюі байқалғаны айтылады. 2004 жылдан бастап орман қорын ұзақ мерзімге пайдалануға беру тендерлері ұйымдастырылып, жеңімпаздарға үлкен аумақтар берілген. Алайда кейбір пайдаланушылардың заң талаптарын елемеуі, квоталарды сақтамауы, қоршаулар арқылы аумақты “жабық аймаққа” айналдыруы туралы шағымдар көтерілген.
Нақты шағымдар желісі
- Тікұшақ/ұшақ қолдану арқылы аңшылықты ұйымдастыру және жануарларды мекенінен үркіту.
- Қоршаулар мен шлагбаумдар арқылы мемлекеттік бақылауға кедергі келтіру туралы айтылған фактілер.
- Өрт қауіпсіздігіне салғырт қарау, өрт сөндіруге қатыспау жөніндегі сын.
- Рұқсатсыз аңшылық лагерьлерін тігу және рұқсат құжаттарынсыз аң атуға әрекет ету оқиғалары.
Мұндай мысалдар табиғатты пайдаланудағы ашықтық пен есептіліктің, сондай-ақ құзыреттердің нақты бөлінуінің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Орман қорын қорғау: ауқым, ресурс, нәтиже
Аймақта орман қорының ауқымы 4 341 621 гектарға жететіні, оның ішінде қылқан жапырақты, жапырақты және сексеуілді алқаптар бар екені айтылады. Бұл кеңістікті қорғау, күтіп-баптау және көбейту жұмыстары 17 орман шаруашылығы мемлекеттік мекемесіне жүктелген.
Қаржыландыру
Бюджеттік қолдау ұлғайғаны, материалдық-техникалық жарақтандыруға қаржы бөлінгені көрсетіледі.
Техника
Өрт сөндіру машиналары, қызметтік автокөліктер, тракторлар, байланыс құралдары және өзге жабдықтар сатып алынғаны баяндалады.
Қалпына келтіру
“Жасыл ел” бағдарламасы аясында көшет отырғызу, сиреген жерлерді толықтыру, тұқымбақ инфрақұрылымын жақсарту жұмыстары жүргізілген.
Жетісу табиғаты және оны қорғаудың құны
Жетісу — табиғат белдеулерінің барлығы кездесетін өңір: қарлы шыңдар, жайлау, орман-тоғай, өзен-көл, шөл және шөлейт. Осындай алуан түрлі орта жануарлар дүниесінің байлығын қалыптастырады. Өңірде омыртқалы жануарлардың 300-ден астам түрі мекендейтіні, соның ішінде көптеген түрлер Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілгені атап өтіледі.
Негізгі ой
Табиғат байлығы — баршаға ортақ құндылық. Оны пайдалану мәдениеті, заң талаптарын сақтау және нақты бақылау тетіктері қатар жүрмесе, ең сирек түрлердің өзі қорғаусыз қалуы мүмкін.