Көтерілістің жеңілу себептері және тарихы маңызы
Тарихи талдау
Көтерілістің жеңілу себептері және тарихи маңызы
1856–1857 жылдардағы Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс — патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған халық-азаттық қозғалыстардың бірі. Төменде көтерілістің неліктен жеңіліске ұшырағаны және оның тарихтағы орны сараланады.
Жеңілістің басты себептері
Көтерілістің жеңілуінің негізгі себебі — оның жеткілікті деңгейде ұйымдастырылмауы еді. Сол кезеңде жақсы қаруланған патша әскерімен зеңбірегі де, атыс қаруы да жоқ қазақ жасақтарының тең дәрежеде қарсы тұруы мүмкін болмады.
Ауқым мен тактика мәселесі
Көтеріліс Сыр бойы шеңберінен аса алмады. Соғыс қимылдары барысында ескі, мешеу әскери тактиканы қолдану және ортағасырлық тәртіпке сүйену көтерілістің жеңіліске ұшырауын жеделдетті.
Сатқындық факторы
Бұған қоса, бай-феодал топтардың сатқындығы да өз ықпалын тигізді. Көтерілісті басуға қазақтың бір бөлігі — феодалдық аристократия өкілдері, сондай-ақ кейбір билер мен сұлтандар тартылды.
Жазалау экспедицияларына қатысқан жергілікті элита
Мәселен, Фитингоф отрядының құрамында бірнеше жүз адамнан тұратын жасағымен Ермұхамед (Елекей) Қасымов болды. Ол көтерілісті басуға ерекше белсенді қатысқан. Қасымов жалғыз емес еді.
Марапаттау және оның астары
- Көтеріліс басылғаннан кейін, 1857 жылы «ерлік көрсеткен» қазақ старшындары марапаттарға ұсынылды.
- Би Сейіл Байқадомов жазалау экспедициясындағы «жігерлігі» үшін алғыс алып, Анна ленталы күміс медальға ұсынылды.
- Ұлбөбек Тайманов би күміс жүзікпен марапатталды және өзге де мысалдар кездесті.
Аталған старшындардың жағымсыз рөл атқарғанын түсіну қиын емес: олар Сырдарияның төменгі ағысындағы жер жағдайын және көтерілісшілердің мінез-құлқын жақсы білді. Патша шенеуніктері үшін мұндай көмек баға жетпес құралға айналды.
Көтерілістің тарихи маңызы
Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған 1856–1857 жылдардағы көтерілістің тарихи маңызы зор. Бұл — патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған халық-азаттық қозғалыс болды.
Қатысушылар құрамы
Қозғалысқа Арал өңіріндегі түрлі руларға жататын қазақтардың едәуір бөлігі қатысты. Көтерілісшілер арасында Кіші жүздің шекті руына жататындар басым болды. Көтерілісті прогрессивті деп бағалау орынды, өйткені ол отаршылдық езгіге қарсы бағытталды.
Жанқожа Нұрмұхамедұлы — қозғалыс басындағы тарихи тұлға
Көтерілістің тарихи маңызын бағалауда оның басында кім тұрғаны айрықша маңызды. Көтерілісті басқарған Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1780–1860) — Арал өңірі қазақтарының Хиуа және Ресей отаршылдығына қарсы азаттық күресін басқарған тарихи тұлға.
Ол бүкіл ғұмырын Арал өңірі қазақтарының тәуелсіздігіне арнаған, отаршыл саясат күшейген дүрбелең кезеңде ел бостандығы үшін күрескен ұлтжанды азамат ретінде тарихта қалды.
«Осы ретте Қайыпқали сұлтанның, Сырымның, Исатай, Махамбеттің, Жоламан, Есет, Бекеттің қозғалыстарының бәрінің сабағы бір — патшаның зорлығына қарсы, елдің тәуелсіздігі үшін бір-біріне жалғасқан ұлт-азаттық қозғалыс деп қарау керек».
Қорытынды ой
Көтеріліс жеңіліске ұшырағанымен, ол отаршылдық қысымға қарсы ұлт-азаттық күрестің жалғаспалы арнасын айқын көрсетті. Ұйымдастырудың әлсіздігі, қару-жарақ теңсіздігі, ескі тактика және жергілікті феодал топтардың патша билігімен ымыраласуы жеңілісті күшейтсе, қозғалыстың рухани-саяси маңызы халықтың тәуелсіздікке ұмтылысын тарихқа таңбалап кетті.