Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстан.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті
С. Тайбағаров атындағы колледж
Бақылау жұмысы
Тақырыбы: Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстан
Өскемен, 2007 ж.
Соғыстың басталуы
1940 жылғы 18 желтоқсанда фашистік Германия басшылығы «Барбаросса» соғыс жоспарын әзірледі. Жоспардың басты мақсаты — КСРО-ға қарсы соғыс ашу және «қауырт соғыс» идеясы бойынша соғысты 1941 жылдың күзіне дейін аяқтау еді.
Бұл жоспарға сәйкес фашистер КСРО-ны «сансыз көп ұлттың жасанды әрі тұрақсыз бірлестігі», ішкі бірлігі әлсіз этникалық конгломерат ретінде бағалап, КСРО аумағын бірнеше рейхкомиссариатқа бөлуді көздеді:
- Остланд — Беларусь пен Балтық жағалауы
- Украина
- Московия — Ресей жері
- Кавказ
- Еділ–Орал
- Гросс Түркістан («Үлкен Түркістан»)
«Үлкен Түркістан» құрамына енгізілуі көзделген аймақтар
Қазақстан, Орта Азия, Татарстан, Башқұртстан, Әзірбайжан, Солтүстік Кавказ, Қырым, Шыңжан, Ауғанстанның солтүстігі.
Фашистік жоспардың экономикалық және саяси мақсаттары
- «Ұлы герман империясы» үшін қуатты шикізат және азық-түлік базасын құру.
- Кеңес елін отарға айналдырып, халықтарын құлдыққа түсіру.
1941 жылғы 22 маусымда фашистік Германия КСРО-ға тұтқиылдан шабуыл жасады. Осылайша Ұлы Отан соғысы басталды.
Соғыс басталған сәттен-ақ еңбекшілер Отан қорғаушылар қатарына өз еркімен жазыла бастады. Алматы медицина институтының студенті Мәншүк Маметова: «Ағам да, апам да жоқ, сондықтан мені майданға жіберулеріңізді өтінемін» деп өтініш білдірген.
Әскери даярлық
Республикада 2 млн-нан астам адам әскери даярлықтан өтті.
Майданға жіберілген құрамалар
Соғыстың алғашқы кезеңінде 14 атқыштар және атты әскер дивизиясы, 6 бригада құрылып, майданға жөнелтілді.
Қазақстандық 36-жеке атқыштар бригадасы 30-дан астам ұлт өкілдерінен құрылды. Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және Қырғызстаннан шақырылған жігіттерден 316-атқыштар дивизиясы жасақталды (командирі — генерал М. В. Панфилов).
Қазақстанның адам ресурсы
- Армия қатарына 1 196 164 қазақстандық қосылып, шамамен әрбір бесінші адам майданға аттанды.
- Еңбек армиясы құрылып, Қазақ КСР-інен 700 мыңнан астам адам шақырылды.
- Соғыс жылдары 27 әскери оқу орны 16 мың офицер даярлап шығарды.
- 1941–1945 жылдары әскери оқу орындарына 42 мыңнан астам қазақстандық жіберілді.
Экономиканы соғысқа бейімдеп қайта құру
Соғыстың алғашқы жылдарынан бастап республика экономикасы әскери бағытқа көшірілді:
- Бейбіт мақсаттарға жұмсалатын қаржы мейлінше қысқартылды.
- Көптеген кәсіпорындар қорғаныс өнімдерін шығара бастады.
Кәсіпорындарды көшіру
Майданға жақын өңірлерден Қазақстанға 220 зауыт пен фабрика, цехтар және артельдер көшірілді. Көшіру екі кезеңмен жүргізілді: 1941 жылдың соңы – 1942 жылдың басы және 1942 жылдың күзі.
- Көшірілген 54 кәсіпорын Тамақ өнеркәсібі халық комиссариаты қарамағында болды.
- Жеңіл және тоқыма өнеркәсібінің 53 кәсіпорны әкелінді.
- Аяқ киім өндірісінің қуаты 12 есе, былғары өндірісінің қуаты 10 есе артты.
- Көшірілген кәсіпорындардың 20-сы қару-жарақ пен оқ-дәрі шығаруға қайта бейімделді.
Негізгі орналастырылған өңірлер
Алматы, Орал, Петропавл, Шымкент, Семей, Қарағанды, Ақтөбе.
Кадрлар мен мамандар легі
Республика жұмысшы табының қатарына одақтас республикалардан мамандар келіп қосылды:
- 3200 кенші және 2000 құрылысшы — Донбас шахталарынан.
- 2000 машина жасаушы — Воронеж бен Луганскіден.
- Тоқымашылар, тамақ өнеркәсібі қызметкерлері, мыңдаған теміржолшылар.
- 7 мыңдай инженер-техник — Мәскеу, Киев, Харьковтан.
Қазақстан КСРО-ның негізгі әскери-өнеркәсіп базаларының біріне айналды. 1942 жылы Одақта өндірілген қорғасынның 85%-ын, молибденнің 60%-ын, октанды мұнайдың 1 млн тоннаға жуығын берді.
Көлік және тасымал
- Түркістан–Сібір темір жолымен жүк тасымалы 1942 жылы 1941 жылмен салыстырғанда 2,5 есе өсті.
- 1944 жылы темір жол арқылы 20 мыңнан астам жүрдек поезд жөнелтілді.
Қарағанды көмір алабы және шұғыл шаралар
- 1942 жылғы 21 тамыз — кеншілер еңбегіне үдемелі кесінді ақы төлеудің жаңа жүйесі енгізілді.
- 1942 жылғы 24 тамыз — Мемлекеттік қорғаныс комитетінің «Қарағанды көмір алабында көмір өндіруді арттыру жөніндегі шұғыл шаралар туралы» қаулысы қабылданды.
- Еңбеккерлер Қарағанды шахталарын қамқорлыққа алу жөнінде патриоттық қозғалыс бастады: шахтерлерді азық-түлікпен қамту, тұрақты жұмыс үшін адам жіберу.
- Қарағанды облысындағы ФЗО желісі 3 есе, оқушылар саны 5 есе өсті.
- 1943 жылы 18 мың адам кенші мамандығын алды.
- 1943 жылы забойлар желісі кеңейіп, жер астында «Екінші Қарағанды» қалыптасты.
Мұнайлы өңірлерге қолдау
- Атырау мұнай өңдеу зауыты мен Каспий–Орск мұнай құбырын салу үшін қуатты құрылыс ұжымы ұйымдастырылды.
- Ембіге Әзербайжаннан 400 маман мен жұмысшы келді.
- 1942 жылы күзде Баку мұнайы Каспий–Орск мұнай құбыры арқылы тасымалданды.
Соғыс жылдары салынған нысандар
Мақат–Қосшағыл темір жолы, Петровский машина жасау зауытының екінші кезегі, Пешной аралы–Шарин құбыр жолы, Атырау теңіз порты мен мұнай өңдеу зауыты, «Комсомол» кәсіпшілігі және басқа нысандар.
- 1942 жылғы қазан — Ақтөбе ферроқорытпа зауытының бірінші кезегін іске қосу мерзімі белгіленді.
- 1943 жылғы ақпан — Ақтөбе ферроқорытпа зауыты іске қосылды.
- 1943 жылғы сәуір — Қарағанды металлургия зауытын салу туралы шешім қабылданып, «Қазметаллургстрой» тресі ұйымдастырылды.
- 1943 жылғы сәуір — Жезқазған комбинаты құрылды.
Марапаттар мен еңбек нәтижелері
Ерең еңбектері үшін Ембі мұнайшыларына Мемлекеттік қорғаныс комитетінің туы 12 рет тапсырылды. 1943 жылы маусымда Құлсары кәсіпшілігі мен Атырау машина жасау ұжымдары көшпелі Қызыл Туды жеңіп алды.
1944–1945 жылдары іске қосылған жаңа объектілер
- Текелі қорғасын-мырыш комбинатының алғашқы кезегі
- Белоусов байыту фабрикасы
- Ақмола ауыл шаруашылық машина жасау зауыты
- Алматы вагон жасау зауыты
- Атырау мұнай өңдеу зауыты
Жалпы құрылыс
1941–1945 жылдары 460 зауыт, фабрика және шахта салынды.
Өнеркәсіп өсімі
Соғыс жылдарында өнеркәсіп өндірісі 37%-ға артты.
Ауыл шаруашылығы
Еңбек күші азайып, саладағы жағдай күрделене түсті.
Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер
- Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің саны 1939 жылмен салыстырғанда 1942 жылы 600 мыңға кеміді.
- Колхоз өндірісінде әйелдердің үлесі 1940 жылғы 48%-дан 1942 жылы 75%-ға жетті.
- 76 мың механизатордың 55 мыңнан астамы — әйелдер.
- Бүкілодақтық социалистік жарысқа 10 мыңнан астам тракторшы қыз-келіншек қатысты.
- 1942 жылы егіс көлемі 1941 жылмен салыстырғанда 842 мың га көбейді.
- 1943 жылы 77 мың га жаңа жер алқабы егістікке бөлінді.
Республика экономикасын соғыс жағдайына көшіру жүзеге асырылды. Соғыстың алғашқы күндерінен-ақ Қазақстан майдан арсеналына айналып, майдан мен тылды қару-жарақпен, оқ-дәрімен, азық-түлікпен қамтамасыз ететін маңызды аймақ болды.
Тыл еңбеккерлерінің ерлігі
Қатал соғыс жағдайында жұмысшы табының, колхозшы шаруалардың және зиялылардың еңбек әрі шығармашылық белсенділігі артты. Соғыстың үшінші күнінде Алматы ет комбинатының ұжымы «майдандық вахтаға» тұрды. Павлодар мен Маңкент жұмысшылары демалыс күнгі еңбек ақыларын қорғаныс қорына аударды.
Семейдегі «Ретивый» кенішінің ұжымы әр айдағы демалыс күндері жұмыс істеп, тапқан қаражатын қорғаныс қорына аудару бастамасын көтерді.
«Қорғаныс қорына артық 100 күн еңбек ету» бастамасы
Балқаш мыс балқыту зауытының машинисі И. Котельников көтерген бастама бүкілхалықтық қозғалысқа ұласты.
- Көп станокта жұмыс істейтін еңбеккерлер
- Бірнеше мамандықты қатар атқарушылар
- «Екі мыңдықшылар» және «үш мыңдықшылар» (2–3 норманы орындаушылар)
- Рационализаторлар
- Майдандық бригадалар мен ауысымдар
- Колхозшылардың ауыл шаруашылық өнімдерін тапсыруы
Мыңдықшылар қозғалысы және Жеңіс қоры
Мыңдықшылар қозғалысының бастаушыларының бірі — көп забойлы және көп қабатты озат бұрғылау әдісін республикада алғаш қолданған бұрғылаушы Георгий Хайдин.
Жеңіс қорының негізгі түрлері
- Жоспардан тыс өндірілген өнім
- Ай сайын 1–2 күндік табысты Жеңіс қорына аудару
- Зейнетақының бір бөлігін қорға аудару
- Жексенбіліктер өткізу
Майдан қажетіне берілген қаражат
- Еңбекшілердің қаржысы
- Бағалы заттар
- Мемлекеттік заем облигациялары
К. О. Горбашев атындағы шахтаның шахтері Ыбырай Нұров Жеңіс қорына 3000 тонна көмір тапсырды. Қоңырат пен Жезқазған кеншілері де бұл қорға мыңдаған тонна кен өндіріп, өз үлестерін қосты.
Ескерту: Бастапқы мәтіннің соңғы бөлігі («Фашистік басқыншылардан азат етуд…») толық берілмегендіктен, осы жерден аяқталды.