Қаржының мәнi, функциялары және ролi
Қаржы ұғымы және оның экономикалық мәні
Қаржы (орта ғасырдағы латын тіліндегі financia — “қолма-қол ақша”, “табыс” ұғымын білдіретін сөзден туындап, француздың finance термині арқылы қалыптасқан) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты және айрықша қоғамдық арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіреді. Ол тарихи қалыптасқан экономикалық категория ретінде көрінеді.
Құн категориялары жүйесінде (ақша, баға, кредит, пайда, жалақы және т.б.) қаржы белгілі орын алады. Ол өзінің ішкі ерекшеліктерімен әрі ұдайы өндіріс процесіндегі айрықша рөлімен сипатталады.
Негізгі ой: қаржы — жай ғана ақша емес, қоғамдық өнім мен ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу арқылы қалыптасатын экономикалық қатынастар жүйесі.
Қаржының пайда болуы және тарихи негізі
“Қаржы” ұғымы мемлекетпен бір уақытта, қоғамның таптарға жіктелуі кезеңінде пайда болып, мемлекет дамуы және оның ресурстарға деген қажеттіліктерін өтеу үдерісімен бірге қалыптасты. Жүйелі тауар-ақша айырбасы жағдайында қаржы ақша нысанындағы қоғамдық өнімді бөлумен байланысты экономикалық қатынастардың кең ауқымын қамтыды.
Нарықтық экономикада тауар-ақша қатынастары жалпы қамтушы сипатқа ие болғандықтан, қаржы нақты әрі үздіксіз жүретін ақша айналымын — ақша ағынын — бейнелейді.
Терминнің қолданылуы
Қаржы терминін күнделікті айналымға нақты кім енгізгенін дәл айту қиын. Дегенмен бұл терминнің кең таралуын 1577 жылы “Республика туралы алты кітап” еңбегін жариялаған француз ғалымы Ж. Боден есімімен байланыстыруға болады.
Ежелгі ойшылдардағы қаржы мәселелері
- Алғашқы арнайы еңбектердің бірі: Ксенофонттың “Афин республикасының кірістері туралы” (б.з.д. 430–365 жж.).
- Аристотельдің қаржы саласындағы көзқарастары “Афиннің мемлекеттік құрылысы” еңбегінде (б.з.д. 384–322 жж.) баяндалған.
Қаржының мәнін айқындайтын факторлар
Қаржының мәні, даму заңдылықтары, тауар-ақша қатынастарын қамту аясы және қоғамдық ұдайы өндірістегі рөлі қоғамның экономикалық құрылымымен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Әртүрлі қоғамдық-экономикалық формациялардағы айырмашылықтың себептері
- Әр формацияға қоғамның өзіндік таптық құрылымы тән; қаржы ұлттық табысты мемлекет пайдасына қайта бөлуді ұйымдастыруға қатысады.
- Қаржы кез келген формацияда билеуші таптың мүддесін қорғайтын мемлекеттің мақсаттары мен міндеттеріне бағынышты болады.
- Өндірістің жаңа әдісі шаруашылық қатынастардың жаңа жүйесін тудырады: құл иеленуші және феодалдық формацияларда табыс көбіне натуралдық сипатта болса, капиталистік шаруашылықта табыс негізінен ақша нысанында қалыптасады.
- Егер мемлекет басқару органы ретінде қалыптасқан өндірістік қатынастарды ұдайы өндіруге және таптық құрылым міндеттерін орындауға қызмет етсе, онда қаржы да сол міндеттерге қызмет етеді.
Қаржының сыртқы көрінісі: ақша қозғалысы
Экономикалық өмірде қаржының сыртқы көрінісі қоғамдық өндірістің әртүрлі қатысушылары арасындағы ақша қозғалысы түрінде байқалады. Құбылыстар деңгейінде бұл қозғалыс ақшалай соманы қолма-қол немесе қолма-қолсыз есеп айырысу арқылы бір иеленушіден екіншісіне беру ретінде көрінеді.
Маңызды нақтылау: кез келген ақша операциясы қаржы операциясы бола бермейді. Ақша баға, жалақы, кредит, пайда сияқты әртүрлі құндық категориялардың көмегімен қоғамдық өнім құнының қозғалысын да қамтамасыз етеді.
Тікелей қаржы операцияларына мысалдар
- Шаруашылық жүргізуші субъектілердің бір-бірімен қолма-қолсыз есеп айырысулары.
- Негізгі капитал бойынша амортизациялық соманы есептеу.
- Табысты (пайданы) бөлу және кәсіпорындар мен фирмаларда ішкі қорларды қалыптастыру.
- Мемлекеттік бюджет кірістеріне салық төлемдерін аудару.
- Қайырымдылық қорларына қаражат төлеу.
- Экспортталатын тауарлар үшін кеден баждарын төлеу және басқа да операциялар.
Қаржы мен ақша қатынастары: шекарасы қайда?
Қаржы — ақша қатынастарының ажырамас бөлігі. Алайда ол экономикалық жүйе шеңберіндегі барлық ақша қатынастарын түгел қамтымайды, тек айрықша ақша қатынастарын білдіреді. Сондықтан қаржының рөлі мен маңызы ақша қатынастарының экономикадағы орнына тікелей байланысты.
Жалпықоғамдық өнім мен ұлттық табысты жасау, бөлу және қайта бөлу процесінде қалыптасатын қаржы қоғамның түпкілікті пайдалануға жіберілетін материалдық ресурстар бөлігінің ақшалай көрінісі болып табылады.
Қаржы нені қамтиды?
Қаржы, негізінен, мемлекет пен оның аумақтық бөлімшелерінің, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің ақша қорларын (табыстар мен қорланымдарды) қалыптастыруы және пайдалануымен байланысты қатынастарды қамтиды.
Нені қаржыға жатқызуға болмайды?
- Шығындарды ақшалай есепке алу және бақылау.
- Өнімді ақшалай өлшеу, өзіндік құнды калькуляциялау, бағаны анықтау.
- Ақшалай түсімді есепке алу, сақтау, ақша айналысын реттеу және т.б.
- Сауда жүйесі арқылы тауарларды сатып алу-сату кезінде туындайтын қатынастар (тіпті бөлшек сауда бағаларын мемлекет реттегеннің өзінде). Мұнда реттеу көбіне азаматтық-құқықтық әдіспен жүреді және тараптардың құқықтары мен міндеттері тең болады.
Қаржы мен ақшаның айырмашылығы
Қаржының ақшадан мазмұны жағынан да, функциялары жағынан да айырмашылығы бар. Ақша — ең алдымен өндірушілердің еңбек шығындары өлшенетін жалпыға ортақ балама. Ал қаржы — жалпы ішкі өнім мен ұлттық табысты бөлудің және қайта бөлудің экономикалық тетігі, ақша қорларын жасау мен пайдалануға бақылау жасаудың құралы.
Қаржы өндірістік қатынастардың белгілі бір аясын білдіреді және базистік категорияларға жатады: ол өндіруге, бөлуге және тұтынуға ықпал етеді әрі объективті сипатқа ие.
Қорытынды: қаржының мәніне қалай жақындаймыз?
Қаржыны экономикалық категориялар қатарынан дәл айқындау үшін құбылыстың сыртқы көріністерін ғана емес, оның мәнін — яғни көптүрлі нысандардың бірлігін білдіретін ішкі мазмұнын — зерттеуге көшу қажет.