Өскемен
Ұсыным: мәні, заңы және нарықтағы рөлі
Ұсыным — бұл нарықта тұрған немесе нарыққа әкелінетін тауарлар. Экономикалық категория ретінде ұсыным өндірушінің белгілі бір баға деңгейінде және өзге де факторлардың әсерімен өндіруге әрі сатуға дайын болатын тауар мөлшерін сипаттайды.
Негізгі ой
Өндірушілердің жағдайы біркелкі емес: біреулері көп өндіреді, басқалары аз өндіреді. Дегенмен барлығы да тауарын мүмкіндігінше жоғары бағамен сатуға ұмтылады. Сондықтан ұсынымға ең күшті әсер ететін фактор — баға.
Ұсыным заңы және ұсыным қисығы
Ұсыным заңы — баға мен ұсыным көлемі арасындағы тура пропорционалды тәуелділік. Яғни, баға жоғарылаған сайын, әдетте өндіруші нарыққа көбірек тауар ұсынуға ынталы болады.
Ұсыным шкаласы (мысал)
Ұсыным шкаласы баға мен ұсынылатын тауар саны арасындағы байланысты көрсетеді.
| Баға (1 кг үшін), теңге | Ұсынылған тауардың жалпы саны |
|---|---|
| 6,0 | 8000 |
| 5,0 | 7000 |
| 4,0 | 6500 |
| 3,0 | 5000 |
| 2,0 | P |
Ұсыным қисығы қалай түсіндіріледі?
- Қисық сызық өндірушілердің белгілі бір бағаларда өндіруге және сатуға дайын екендігін көрсетеді.
- Нарықтық баға мен өнім саны арасындағы функционалдық байланыс көрініс табады.
- “Ұсыным” ұғымын тек бір нүкте емес, толық қисық ретінде қарастырған дұрыс.
Бағалық емес факторлар: ұсыным неге жылжиды?
Баға өзгермей-ақ, ұсыным көлемі өзгеруі мүмкін. Мұндайда ұсыным қисығы оңға немесе солға жылжиды.
1) Ресурстар бағасы
Ресурстардың (шикізат, энергия, еңбек) қымбаттауы шығынды арттырып, ұсынымды қысқартады (қисық солға жылжиды).
2) Жаңа технологиялар
Тиімді технология шығынды азайтып, өндірісті ұлғайтады (қисық оңға жылжиды).
3) Салық және мемлекеттік қолдау
Өндірушілерге салынатын салықтың өсуі шығынды көбейтіп, ұсынымды төмендетеді. Ал мемлекеттік жәрдемнің артуы, керісінше, ұсынымды кеңейте алады.
4) Басқа нарықтардағы баға
Балама нарықтағы жоғары баға ресурстарды сол жаққа “тартып”, осы нарықтағы ұсынымды өзгертуі мүмкін.
5) Өнімді мөлшерлеу және сатуды кідірту
Кейде өндіруші тауарды дереу сатпайды: санақ/үлестіру тәртібі болуы мүмкін немесе мемлекет ең төмен/ең жоғары баға белгілеп, нарықтық ынтаны бұрмалайды. Мұндай жағдайда сатушы қолайлы сәтті күтуі немесе жоғары бағаға үміттеніп, бейресми келісімдерге баруы ықтимал.
6) Өндірушілердің күтімі
Болашақ баға, шығын, сұраным туралы күтім ағымдағы ұсыным шешіміне әсер етеді.
7) Фирмалар саны
Салаға жаңа фирмалар кірсе — ұсыным өседі; фирмалар шықса — ұсыным қысқарады.
Еркін нарықтағы таңдау және ресурстар тиімділігі
Еркін нарықта жеткізуші де, сатып алушы да шектеулі ресурстарын тиімді пайдалану үшін таңдауда еркін болуы тиіс. Олай болмаған жағдайда жабдықтау тізбегінде іркілістер туындап, бұл тұтынуға және тұтас экономикаға әсер етеді.
Ұсынымның бағалық икемділігі
Баға өзгергенде ұсыным көлемі қаншалықты өзгеретінін ұсынымның бағалық икемділігі сипаттайды.
Икемділіктің негізгі типтері
1) Икемсіз ұсыным
Бұл жағдайда ұсыным көлемі баға өзгерісіне әлсіз жауап береді: баға қалай өзгерсе де, ұсынылатын мөлшер көп өзгермейді.
2) Абсолютті икемді ұсыным
Бағаның болмашы төмендеуі ұсынымды нөлге дейін қысқартуы мүмкін, ал өте аз өсуі ұсынымды күрт арттырады.
Икемділікке әсер ететін факторлар
1) Уақыт факторы (А. Маршалл)
Өндірушінің баға өзгерісіне жауап беру мүмкіндігі уақытқа тәуелді. Әдетте ұзақ мерзімде ұсыным икемдірек болады: фирмалар жоғары бағаға бейімделіп, технологияны жетілдіріп, ресурстар құрылымын өзгерте алады.
2) Өндірістік кезеңнің ұзақтығы
Өндірістік цикл неғұрлым ұзақ болса, бағаға жедел жауап беру соғұрлым қиын. Керісінше, циклі қысқа салаларда өндірушілер нарықтық баға өзгерісін тезірек сезінеді.
Нарықтық тепе-теңдік: сұраным мен ұсыным тоғысы
Сұраным мен ұсынымның қалыптасу заңдылықтарын зерттегеннен кейін негізгі мәселеге — нарықтық бағаның тепе-теңдігі қалай орнығатынына — көшуге болады. Ол үшін сұраным талдауын ұсыным талдауымен біріктіру қажет.
Тепе-тең баға
Тепе-тең баға — сатып алушылар қанша тауар алғысы келсе, сонша көлемде тауар ұсынылатын баға деңгейі. Мұндай сәйкестік нарықтық экономиканың жоғары тиімділігінің белгісі саналады.
Тепе-теңдік қалай қалпына келеді? (динамикалық процесс)
Баға тепе-теңдіктен жоғары қойылса, ұсыным сұранымнан асып түседі. Өндірушілер өнімін өткізе алмай, сатып алушы үшін бәсекеге түседі, бұл бағаның төмендеуіне әкеледі.
Кейде нарық “аяқ астылық” жағдайында баға тепе-теңдіктен тым төмен құлдырауы мүмкін. Ондайда тұтынушылар тауар үшін күресіп, бағаны қайта көтереді.
Демек нарықтық тепе-теңдік сұраным мен ұсыным арасындағы үздіксіз ауытқулар және оны қайта орнықтыратын экономикалық күштердің әсері арқылы қалыптасады. Бұл — динамикалық тепе-теңдік.
Ұсыным және өндіріс шығындары
Егер сатып алушыны ең алдымен тауардың пайдалығы қызықтырса, сатушы үшін шешуші нәрсе — өндіріс шығындары. Жетілген бәсеке жағдайында өндіруші нарықтық бағаға айтарлықтай әсер ете алмайды. Сондықтан шығын деңгейі пайда мөлшеріне және өндірісті ұлғайту шешіміне тікелей ықпал етеді.
Жиынтық ұсыным
Жиынтық ұсыным — жекелеген фирмалардың нарықтағы ұсынымдарының қосындысы. Ақыр соңында ол өндіріс шығындарының деңгейіне тәуелді, ал ұсыным қисығы шығындардың өсуімен тікелей байланысты.
Шығындардың негізгі түрлері
Тұрақты шығындар (FC)
Өндіріс көлемі қандай болса да өзгермейтін шығындар.
Өзгермелі шығындар (VC)
Өндіріс көлеміне тікелей байланысты өзгеретін шығындар. Әдетте еңбек пен шикізатқа жұмсалатын шығындарды қамтиды.
Орташа шығындар және олардың мінез-құлқы
Жалпы шығындар (TC) — белгілі бір өндіріс деңгейіндегі тұрақты және өзгермелі шығындардың қосындысы. Ал орташа шығындар (AC) өндірілген өнім бірлігіне шаққандағы шығынды көрсетеді: AC = TC / Q.
Неге бұл маңызды?
- Кәсіпкер орташа шығынды барынша азайтуға тырысады, себебі ол бәсекеге қабілеттіліктің негізі.
- Алғашқы кезеңде AC жоғары болады: үлкен тұрақты шығындар аз өнім көлеміне бөлінеді.
- Өндіріс өскен сайын AC төмендеп, ең төменгі деңгейіне жетеді; кейін өзгермелі шығындардың ықпалы күшейіп, AC қайта өсуі мүмкін (өнімділіктің азаю заңы әсер еткенде).
- Орташа шығындар қисығы AFC (орта тұрақты шығын) және AVC (орта өзгермелі шығын) қисықтарына тәуелді.
Фирмалардың әртүрлілігі және “сыртқы шек”
Бір салада фирмалар өндіріс көлемі, ұйымдасу деңгейі және техникалық базасына қарай әртүрлі шығынмен жұмыс істейді. Орташа шығындар деңгейін салыстыру фирманың нарықтағы орнын бағалауға көмектеседі.
Жетілген бәсеке жағдайында бағаның белгілі бір деңгейінде салаға фирмалардың кіруін немесе шығуын айқындайтын “сыртқы шек” пайда болады: баға өссе, жаңа фирмалар кіреді және бұрынғылары сақталады; баға төмендесе, шығыны жоғары кәсіпорындар зиян шегіп, саладан кетуге мәжбүр болады.
Ескерту
Берілген бастапқы мәтін соңында фирманың нарықтағы жағдайлары туралы бөлім “Егер P баға сызығының орта шығындар...” деп аяқталмай үзіліп қалған. Сол себепті бұл бөлік мазмұндық тұрғыдан толық берілмеді.