Капиталдың халықаралық ауысуы
Капиталды шетке шығару: мәні және тарихи рөлі
Капиталды шетке шығару — қазіргі дүниежүзілік шаруашылық пен халықаралық экономикалық қатынастардың маңызды нысаны. Бұл құбылыс ұзақ уақыт бойы басым болған тауар экспортының «монополиялық» үстемдігін әлсіретіп, халықаралық экономикалық байланыстар жүйесінде капитал экспортының рөлін күшейтті.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) деректеріне сүйенсек, 1980-жылдары тікелей инвестициялардың орташа жылдық өсім қарқыны 34%-ға жетіп, дүниежүзілік сауда өсімінен шамамен 5 есе жоғары болған.
Нақты анықтама бойынша, капиталды шетке шығару — капиталдың бір бөлігін ұлттық айналымнан шығарып, тауарлық немесе ақшалай нысанда басқа елдің өндірістік процесі мен айналымына енгізу. Алғашында бұл үрдіс өнеркәсібі дамыған елдерден басталып, кейін дүниежүзілік шаруашылық кеңейген сайын дамушы елдерге де тарады. Бұл жерде «жаңа индустриялық елдердің» белсенділігі ерекше байқалды.
Негізгі себептер мен алғышарттар
Капиталды шетке шығарудың басты себебі әрі алғышарты — ел ішіндегі капиталдың салыстырмалы молдығы және шамадан тыс қорлануы. Сондықтан капитал, негізінен, пайда немесе процент табу мақсатында сыртқа бағытталады. 1990-жылдардың басында дүниежүзілік ауқымдағы шамадан тыс қорлану 180–200 млрд доллар деңгейіне жеткені айтылды.
Капитал экспортының жеделдеуі
ХХ ғасырдың екінші жартысында капиталды шетке шығару тұрақты өсіп, қазіргі кезеңде өсім қарқыны бойынша тауар экспортынан да, өнеркәсібі дамыған елдердің ішкі жиынтық өнімінің өсімінен де озып отыр. Бұл капиталдың халықаралық ауысуын айтарлықтай күшейтті.
Капиталды шетке шығарудың негізгі себептері
- Экспорттаушы елдегі капиталдың мол қорлануы.
- Дүниежүзілік шаруашылық бөліктерінде капиталға сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдігінің бұзылуы.
- Жергілікті нарықты монополияландыру мүмкіндігі.
- Капитал қабылдаушы елде арзан шикізат пен жұмыс күшінің болуы.
- Саяси тұрақтылық және қолайлы инвестициялық ахуал.
Үдерісті күшейтетін факторлар
1) Ұлттық экономикалардың өзара байланысы
Қозғаушы күш — ұлттық экономикалардың өзара тәуелділігі мен үйлесуі. Өндірістің интернационалдануы капиталдың халықаралық қозғалысын жеделдетеді. Әсіресе тікелей инвестициялар ұлттық өндірісті халықаралық өндіріске айналдырып, бүкіл дүниежүзілік нарыққа өткізілетін халықаралық өнім шығаруды ынталандырады.
2) Халықаралық өнеркәсіп кооперациясы
Бұл көбіне трансұлттық корпорациялардың еншілес компанияларын қаржыландыру арқылы көрінеді. Бір корпорация аясында салалық, технологиялық және өзге мамандану негізінде қалыптасатын экономикалық байланыстар халықаралық өнеркәсіп кооперациясы деп сипатталады.
3) Дамыған елдердің экономикалық саясаты
Мақсаты — экономикалық өсімді тежемей, алдыңғы қатарлы салаларды қолдау және жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету. Мұндай саясат капитал қозғалысының бағытына тікелей ықпал етеді.
4) Дамушы елдердің экономикалық бағыты
Дамушы елдер шетел капиталының қатысуымен өсімді жеделдетіп, «кедейшілік шеңберінен» шығуға ұмтылады. Бұл олардың инвестиция тартуға деген мүддесін күшейтеді.
5) Экологиялық факторлар
Экологиялық нормалар қатаңдаған сайын корпорациялар өндірісті дамыған елдерден дамушы елдерге көшіруге мүдделі болады.
6) Халықаралық қаржы ұйымдарының рөлі
Капитал тасқынын реттейтін және бағыттайтын халықаралық қаржы ұйымдары да маңызды ықпал етеді.
Капиталды шетке шығарудың негізгі нысандары
Тікелей инвестициялар
Өнеркәсіп, сауда және басқа кәсіпорындарға капитал салу арқылы өндірісті ұйымдастыру және басқаруға ықпал ету.
Портфельдік инвестициялар
Акция, облигация және өзге бағалы қағаздарды сатып алу арқылы қаржы салымдарын әртараптандыру.
Экономикалық көмек
Тегін көмек немесе жеңілдетілген пайызбен несие беру арқылы ықпал ету және серіктестік құру.
Капитал ауысуы мен шетелдік инвестицияның айырмасы
Капиталдың ауысуы — шетелдік әріптестермен операциялар бойынша төлемдер, капитал орналастыру мақсатында шетелдік компаниялардың акциялары мен облигацияларын сатып алу, сондай-ақ бағалы қағаздар портфелін әртараптандыру сияқты әрекеттерді қамтиды.
Шетелдік инвестиция — қабылдаушы елдегі компанияны бақылау және басқару үшін капиталдың мақсатты түрде ауысуы. Тікелей инвестиция — өндірісті ұйымдастыруды, кадр даярлау мен оқытуды және әлеуметтік жағдайларды орнықтыруды да қамтуы мүмкін.
Тәжірибеде, егер шетелдік инвестор компанияның акционерлік капиталының 25%-ына иелік етсе, ол кәсіпорынды басқаруға жеткілікті ықпалға ие болады деп қарастырылады.
Қарыз капиталы нарығы және портфельдік инвестициялардың әсері
Ақша нарығы және капиталдар нарығы
Қарыз капиталының халықаралық нарығы екі бөлікке бөлінеді: ақша нарығы және капиталдар нарығы. Ақша нарығы негізінен қысқа мерзімді (1 жылға дейін) несиелерді қамтып, айналым қаражатын толықтыруға қызмет етеді. Капиталдар нарығы ұзақ мерзімді банк несиелері мен займдарға сүйенеді және көбіне облигация шығару-сатып алу арқылы іске асады.
Орта және ұзақ мерзімді несиелер қайда жұмсалады?
- Негізгі капиталды толықтыруға.
- Акция сатып алуымен байланысты несие-қаржы операцияларына.
- Филиалдар ашуға.
- Шетелдегі инвестиция құрылымын жетілдіруді қаржыландыруға.
Портфельдік инвестицияның қос қыры
Позитивті әсер: капиталдың халықаралық ұдайы өндірісін қамтамасыз етуге көмектеседі және қаржы ресурстарының қайта бөлінуін жеңілдетеді.
Тәуекел: бақылаусыз қозғалыс төлем балансының тепе-теңдігін бұзып, валюта бағамын тұрақсыздандыруы мүмкін; ірі импорт ұлттық капиталды ығыстыру қаупін туғызады.
Экономикалық көмек: мақсаттар мен мысалдар
Экономикалық көмекті өнеркәсібі дамыған елдер тегін немесе жеңілдетілген несие түрінде береді. Бұл салада Жапония мен АҚШ алдыңғы қатарда аталады. Мысалы, АҚШ-та 1994 жылы шетелге көмек көлемі 13 млрд доллар болды. Көмек алушылардың ішінде Израиль (3 млрд) мен Египет (2,1 млрд) жетекші орын алды. Көмектің 65%-ы қайтарымсыз, 35%-ы жеңілдетілген несие түрінде берілді.
АҚШ көмегінің жария мақсаттары
- Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
- Ашық нарықтық экономика жүйесін қалыптастыруға ықпал ету.
- Демократиялық институттардың дамуына жәрдемдесу.
Аймақтар, ағымдар және 1990-жылдар динамикасы
Капитал нарықтарының интернационалдануы
1970-жылдардан бастап капитал нарықтарының интернационалдануы капитал ауысуы көлемінің тұрақты өсуімен сипатталды: тікелей және портфельдік инвестициялар артты, қысқа және ұзақ мерзімді несиелер ұлғайды, еуровалюта нарығындағы операциялар көбейді. АҚШ зерттеушілерінің есебі бойынша 1993 жылы әлемдік қаржы капиталы шамамен 3 трлн доллар болған.
Дамыған елдер арасындағы капитал қозғалысы
Шетке шығарылатын капиталдың негізгі иелері — өнеркәсібі дамыған елдер. Олардың өзара капитал ауысуы бірнеше деңгейде көрінеді: АҚШ – Батыс Еуропа – Жапония үштігі, дамыған елдердің өзара қатынастары және бірдей салалар арасындағы капитал қозғалысы. Субъектілер тұрғысынан макродеңгей (мемлекетаралық ауысу) және микродеңгей (трансұлттық корпорациялардың ішкі арналарымен қозғалыс) ажыратылады.
Батыс Еуропа және Ұлыбритания мысалы
Соғыстан кейін капитал импорты қарқынды дамыған аймақ — Батыс Еуропа. Еуропада инвестиция тартуда Ұлыбритания ерекше орын алады: 1980-жылдардың соңында ЕО-дағы американдық инвестициялардың 40%-ы, жапондық активтердің 50%-ы осы елде шоғырланғаны айтылады. Жыл сайын 300-ден астам шетелдік компания инвестициясын кеңейтіп отырған.
1990-жылдар: құрылымдық ығысу және жаңа география
1990-жылдардың маңызды үрдістері: портфельдік салымдардан тікелей инвестицияларға көшу, капиталдың қазып шығаратын салалардан өңдеуші өнеркәсіпке және қызмет көрсету секторына ауысуы. Жаңа инвестициялық салымдардың 50%-дан астамы қызмет көрсету саласына тиесілі болғаны көрсетіледі. Сондай-ақ интернационалдану дамушы елдерге, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азия мен Латын Америкасына кең тарады.
Дамушы елдерге тікелей инвестициялар
1993 жылы — 65 млрд доллар, 1994 жылы — 74 млрд доллар. Бұл 1991 жылмен салыстырғанда шамамен 2 есе жоғары.
Қытайдың алға шығуы
Шетел инвестициясын тартуда Қытай ерекше көзге түсті: шамамен 26 млрд доллар көрсеткішімен АҚШ-тан кейінгі екінші орын аталды. Оған жоғары өсім қарқыны (10–13%) және салыстырмалы саяси тұрақтылық әсер етті.
Ең кедей дамушы елдер инвесторлар үшін тартымдылығы төмен күйінде қалды: 1990-жылдары олардың үлесіне тікелей инвестициялардың шамамен 5–6%-ы ғана тигені айтылады. Сонымен бірге капиталды тарту күштеп емес, қатаң бәсекеде жеңіп алынатын ресурсқа айналды.
Мемлекеттік реттеу: ынталандыру, шектеу және қағидаттар
Капитал қозғалысын реттеуде мемлекеттің рөлі күшейіп келеді. Дамыған елдер ұлттық және ұлтаралық деңгейде капитал экспорты мен импортын ынталандыру арқылы оның жедел ауысуына әсер етеді. Сонымен бірге ұлттық мүддені қорғау үшін қажет болған жағдайда тікелей шетелдік инвестицияларға тосқауылдар да қоя алады. Айта кететін жайт: капиталды шетке шығару процесі капитал тартуға қарағанда жиі әлсіздеу реттеледі.
Реттеу құралдары
Қаржылық әдістер
- Жеделдетілген амортизация.
- Салықтық жеңілдіктер.
- Несиелерді сақтандыру және кепілдендіру.
- Қарыз беру және өзге қолдау тетіктері.
Қаржылық емес әдістер
- Жер учаскелерін бөлу.
- Қажетті инфрақұрылыммен қамтамасыз ету.
- Техникалық көмек көрсету.
1994 жылғы «ерікті кодекс» қағидаттары
Шетелдік күрделі қаржыландыруды реттеуге қатысты маңызды құжаттардың бірі — 1994 жылы Джакартада қабылданған «Азия–Тынық мұхиты ынтымақтастығы» аясындағы тікелей шетелдік инвестициялар жөніндегі «ерікті кодекс». Онда төмендегі қағидаттар жинақталған:
- Шекаралардың ашықтығы.
- Инвестицияларды ынталандырудың денсаулық сақтау, қоршаған ортаны қорғау және қауіпсіздік талаптарына сай келуі.
- Инвестицияларды реттейтін талаптардың шамадан тыс көп болмауы.
- Ұлттық заңдар мен халықаралық құқыққа сай келетін инвестицияларды тұтқындамау және тартып алмау.
- Инвестициялардың тіркелуін және еркін айналымын қамтамасыз ету.
- Капиталды шетке шығаруға кедергілерді алып тастау.
- Қосарланған салық салуды болдырмау.
- Шетелдік инвестицияларды қабылдаушы ел заңдарына сәйкестендіру.
- Инвестициялық жобалар үшін шетелдік мамандардың келіп-кетуіне негізсіз кедергі келтірмеу.
- Дауларды келіссөз немесе төрелік сот (арбитраж) арқылы шешу.
Нарық факторлары және «экономикалық еркіндік» парадоксы
Тәжірибе көрсеткендей, капиталды шетке шығару мен инвестиция тартуға көбіне мемлекеттік ынталандыру саясатынан гөрі нарықтық факторлар күшті әсер етеді. Экономикалық еркіндік, нарықтық механизмдердің кедергісіз жұмыс істеуі сыртқы инвестицияларды тартудың маңызды тетігі ретінде қарастырылады.
Экономикалық еркіндіктің 10 көрсеткіші
Кейбір әдістемелерде мемлекеттің реттеуші рөлін бағалау үшін 10 көрсеткіш қолданылады (әрқайсысы 1-ден 5 балға дейін бағаланады):
1995 жылғы зерттеулерде Гонконг ең еркін экономика ретінде аталған, ал Қытай ең төменгі орынға қойылған. Соған қарамастан Қытай жыл сайын ондаған миллиард доллар шетел инвестициясын тарта алды. Қорытынды: экономикалық еркіндік деңгейі шетел капиталын тартуға толыққанды «кедергі» бола бермейді; шешуші фактор ретінде нарықтың көлемі, өсім қарқыны, тәуекел мен табыстылық арақатынасы жиі алға шығады.