Кенесары Қасымұлы
Кенесары Қасымұлы: соңғы хан және азаттық идеясы
Кенесары хан (Кенесары Қасымұлы, Кенесары Қасымов) — қазақтың ең соңғы ханы. Ол 1841–1847 жылдары билік құрды және қазақ халқының патшалық Ресейге, сондай-ақ Қоқан мен Хиуа хандықтарының қысымына қарсы жүргізген ұлт-азаттық күресін басқарды.
Мәртебесі
Қазақтың соңғы ханы
Билік еткен жылдары
1841–1847
Негізгі мақсат
Хандықты қалпына келтіру, тәуелсіздік
Тегі мен тарихи негіз
Кенесары төре әулетінен шыққан. Оның бабасы — қазақтың атақты ханы Абылай. Арғы аталары Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайды. Абылай ханның жары, қалмақтың Хочу мерген ноянның қызы Топыштан Қасым сұлтан дүниеге келеді. Кенесары — осы Қасым сұлтанның баласы.
Көтерілістің алғышарттары
1822 жылғы бетбұрыс
1822 жылы Ресей өкіметі Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық билікті жойып, оның орнына аға сұлтандар мен сұлтан-әкімдер жүйесін енгізді. Осылайша патша әкімшілігі қазақ елінің ішкі ісіне тікелей араласып, отарлық үстемдігін күшейтті.
Бұған жауап ретінде Кенесары хандық басқару жүйесін қайта қалпына келтіруге ұмтылды. Ол өз талаптарын Ресейдің жергілікті әкімшілігіне де, патшаның өзіне де жеткізді. Алайда патша билігі бұл талаптарды орындаудан бас тартқан соң, Кенесары мақсатын қарулы күрес арқылы жүзеге асыруға кірісті.
Қозғалыстың басталуы және алғашқы қадамдар
Көтеріліс 1827 жылдан бастап күшейе түсті. Абылайдың ұрпақтары қазақ хандығын патшалық Ресейдің езгісінен азат ету жолындағы күресте белсенді болды. Кенесарының әкесі Қасым мен үлкен ағасы Саржан бастаған жасақтар орыс ауылдары мен керуендеріне соққы беріп, қазақ ауылдарын отарлық бұғаудан босатуға әрекет етті.
1838 жыл: Ақмола бекінісіне шабуыл
Кенесары қолы алғашқы ірі әрекетін 1838 жылдың көктемінде Ақмола бекінісін қоршап, өртеп жіберуден бастады. Қамал бастығы әскери старшина Карбышев пен Ақмола округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин бұл жолы аман қалды.
Кейін Кенесары Торғайға бет бұрды. Патша өкілдеріне жазған хаттарында ол бұл қадамды Ресей шекарасына жақындап, келіссөз жүргізуді жеңілдету ниетімен түсіндірді. Алайда негізгі мақсат — 1836–1838 жылдары Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс өткен Кіші жүзді жалпыхалықтық қозғалысқа тарту еді.
1841 жыл: хан сайлануы және мемлекеттік реформалар
1841 жылы Кенесары ақ киізге көтеріліп, хан болып сайланды. Оның саясатының өзегі — қазақ хандығын қайта қалпына келтіру және мемлекеттің басқару жүйесін нығайту болды.
Құқық және басқару
- Шариғаттың негізгі ережелерін басқаруға енгізді.
- Билер сотын қалпына келтірді.
- Ішкі саясатты қатаң бақылауға алып, руаралық қақтығыстардың алдын алуға күш салды.
Әскер және тәртіп
- Әскерде қатаң тәртіп орнатты.
- Мыңдықтар мен жүздіктерге бөліп, басқаруды жүйеледі.
- Тыңшылар желісіне сүйеніп, ақпарат алмасуды жолға қойды.
Салық саясаты
Салық саясаты оны тиімді әрі тұрақты түрде жинауға бағытталды. Хан мемлекет пен әскерді нығайтудың материалдық негізін қалыптастыруға тырысты.
Қоқан бекіністеріне қарсы қимылдар
1841 жылы хан тағына отырғаннан кейін көтерілісшілердің әскери әрекеті күшейді. Олар қоқандықтардың едәуір күштері шоғырланған Жүлек, Ақмешіт, Жаңақорған, Созақ қамалдарын қоршауға алды.
Үш жүздің бірлігі: мүмкіндік және шектеу
Кенесары азаттыққа жетудің басты шарты — ортақ жауға қарсы үш жүздің күш біріктіруі екенін терең түсінді. Алайда 1844–1845 жылдары күрес қарқыны үдеген кезеңде де қазақ қоғамының толық бірлігі қалыптаспады.
Екіге бөлінген ұстаным
Көтерілістің басынан-ақ қазақтар екі топқа жіктелді: бір бөлігі Кенесарыны қолдаса, екіншісі патша билігінің отарлық саясатын жақтады.
1846 жылы Ресей жасақтары және отаршылдыққа бойұсынған қазақ сұлтандарының әскери құрылымдары Кенесарыны Кіші және Орта жүз аумақтарынан ығыстырды.
Кенесарының көшбасшылығы және көтерілістің ауқымы
Кенесары Қасымұлы хан, саясаткер және дипломат ретінде үш жүздің руларының едәуір бөлігін өз туының астына топтастыра алды. Оның қолының саны кейде 20 000 адамға дейін жеткені айтылады. Орта жүздің көптеген сұлтандары мен билері халық қозғалысына қосылды.
Бұл көтеріліс 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басындағы басқа қозғалыстардан қазақ рулары тығыз қоныстанған негізгі аймақтарды кең қамтуымен ерекшеленді.
Мемлекеттік құрылым және әскери ұйымдастыру
Кенесары мемлекет құрылымына ерекше мән берді: елді басқаруға жаңа ережелер енгізіп, істен шыққан құрылымдарды қайта жандандырды. Әскерді ұзақ далалық соғыстарға бейімдеу үшін басқаруды мыңдықтар мен жүздіктерге бөліп ұйымдастырды, тәртіпті күшейтті. Сонымен бірге саяси күрес пен дипломатияның тиімді әдістерін қолданды.
Хандықтың құлдырауы және соңғы кезең
Ресейдің кең ауқымды қарсы әрекеті
Үш жүз қазақтарының біріккен ұлт-азаттық қозғалысы Ресей билігін қатты алаңдатты. 1843 жылдың 27 шілдесінде І Николай қазақ хандығына қарсы ең көлемді әскери қимылдарға жол ашатын шешімге қол қойды.
Патша әскерлерімен және ымыраға келмес сұлтандармен қатар күрескен Кенесары 1843–1844 жылдары бірқатар жеңіске жетсе де, ақырында шегінуге мәжбүр болды. Шегіне келе ол қырғыз жерімен шектес Ұлы жүз аумағына орналасады.
Қырғыз манаптарымен қақтығыс
Ханның келесі мақсаты — қырғыз халқын орыс отаршылдығына қарсы ортақ күреске жұмылдыру болды. Алайда ол қырғыз манаптары тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Кенесары Томақ маңындағы күш тең емес шайқаста қаза тапты.
Тарихи маңызы
Кенесарының тарихи еңбегі — қазақ халқының салт-дәстүрін сақтай отырып, елді бостандық пен тәуелсіздік жолындағы күреске жұмылдыруы. Оның саясаты мен идеологиясы ұлттың даму жолындағы өзекті мәселелерді шешуге бағытталды.
Мәтін редакцияланды: орфография мен стиль біріздендірілді, сөйлем құрылымы нақтыланды.