ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ
Ұлы Жібек жолы туралы
Ұлы Жібек жолы — Азиядағы сауда және керуен жолдарының жалпы атауы. Ол б.з.б. II ғасырдан бастап б.з. XVI ғасырға дейін Орта Азия арқылы Қытайды Алдыңғы Азиямен байланыстырып, құрлықтағы ең ірі мәдени-экономикалық дәліздердің біріне айналды.
Қалыптасуы
Жолдың жүйеленіп ашылуы көбіне Қытай елшісі және саяхатшысы Чжан Цянь жасаған сапарлармен байланысты. Оның зерттеу-сапарлары нәтижесінде б.з.б. II ғасырда батысқа шығатын бағыттар айқындалып, тұрақты керуен қатынасы орныға бастады.
Негізгі бағыттар және тармақтар
Шығыс бөлімі
Бағыт Ланьчжоу арқылы Дуньхуанға жетіп, осы тұстан екі торапқа бөлінді.
- Солтүстік жол: Тұрфан, Қашғар, Самарқан, Балх, Мерв, Ферғана алабы.
- Оңтүстік жол: Хотан, Жаркент, Балх, Мерв арқылы өтіп, Памир жоталары арқылы Үндістан мен Таяу Шығысқа бағытталды.
Батысқа шығу
Мерв қаласында екі жол торабы қайта қосылып, одан әрі батысқа — Ниса, Гекатомпил, Экбатана, Бағдад арқылы Жерорта теңізінің шығыс жағалауындағы порттарға, соның ішінде Тир мен Антиохияға дейін созылды.
Жазба деректерде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларының Византия, Иран, Орта Азия, Кавказ, Алтай, Сібір және Шығыс Түркістанмен сауда байланысы дәл осы жол арқылы жүргені айтылады.
Қазақстан аумағындағы бағыты
Зерттеулер мен деректердегі қала атауларын салыстыру арқылы Ұлы Жібек жолының Қазақстандағы бөлігі нақтыланды. Бағыт Шаштан (Ташкент) басталып, Газгирд арқылы Исфиджабқа (Сайрам) жетті. Одан әрі керуендер Таразға бет алды.
Исфиджаб → Тараз аралығы
Жол бойындағы аялдама-мекендер ретінде Шараб, Будухкет, Тамтаж, Абараж, Жувикент аталады.
Тараздан солтүстікке
Қимақтар тарапына Науакет арқылы өтті. Бұл өңірде Адихкет және Дех-Нуджикет қалалары болған.
Іле аңғары (X ғ-дан бастап)
Сауда жолы жанданып, Қордай және Қастек асулары арқылы келетін бағыт күшейді (Құлжа жолы).
Іле өңіріне келген көпестер қазіргі Алматы маңындағы қалалар мен қоныстарға, сондай-ақ Талғар (Талһир, Талхиз) қамалы орнына бағытталды. Талһирдан кейін жол екі тармаққа бөлінді:
- Оңтүстік Іле жолы — қазіргі Есік, Шелек, Кеген аудандары аумағы арқылы.
- Қырғызсай (Подгорное) арқылы Шонжыға баратын тармақ.
Іленің оң жағасына өту
Бурақожыр өткелі арқылы өтіп, Көктал мен Жаркентті (Панфилов) басып, Алмалыққа шыққан.
Басқа бір тармақ
Ілеге, Қапшағайға жақын өткелден кейін Көксу, Қаратал және Лепсі аңғарларына барған. Бұл өңірде Екіөгіз (Дүнгене), Қаялық (Антоповское қ. жұрты) және Көктұма қалашықтары болған.
Алакөл маңында жол торабы қайта тарамданып, одан әрі Шығыс Түркістанға, Алтайға және Моңғолияға қарай жалғасқан.
Сауда-дипломатиялық маңызы және тарихи динамика
I–II ғасырлар
Сауда-дипломатиялық байланыстар ең қарқынды дамыған кезеңдердің бірі болды. Қытаймен қатынаста көбіне ортаазиялық делдал саудагерлер басты рөл атқарды.
97–100 жылдар
Қытай саяхатшысы Гань Ин Парсы шығанағына дейін жеткені айтылады. Ал македониялық Май Тициан 100 жылы Ланьчжоуға дейін барған. Дегенмен жолдың күрделілігі Қытай мен Рим арасында тікелей байланыс орнатуға кедергі келтірді.
VII–X ғасырлар
Жолдың халықаралық маңызы артты: Қытай Византиямен және арабтармен қарым-қатынас орнатты.
XV ғасырдан бастап теңіз қатынасының дамуына байланысты құрлықтағы керуен дәліздерінің маңызы біртіндеп төмендей бастады.
Қолданылған әдебиет
Қазақ ССР: 4 томдық қысқаша энциклопедия. — Алматы, 1984. — Т. 1. — 592 б.