УӘЛИХАНОВ ШОҚАН ШЫҢҒЫСҰЛЫ туралы

Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысындағы Құсмұрын бекетінде дүниеге келді. Әкесі Шыңғыс Уәлиханұлы сол өңірде аға сұлтан қызметін атқарған. Атасы Уәли хан болған, ал арғы атасы — қазақтың ұлы ханы Абылай. Шоқан — Абылай ханның шөбересі.

Балалық шағы Сырымбет тауының баурайында өтті. Хан тұқымына тән «жеті жұрттың тілін білу» дәстүрін ұстана отырып, ауыл мектебінде білім алып, арабша хат таныды; кейін араб және шағатай тілдерін меңгерді.

1847–1853 жылдары әкесі оны Сібірдегі ең таңдаулы оқу орындарының бірі саналған Омбы кадет корпусына оқуға береді. Мұнда әскери пәндермен қатар жалпы және Ресей географиясы мен тарихы, батыс және орыс әдебиеті, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері оқытылды.

Корпусқа алғаш түскенде Шоқан орыс тілін толық білмегенімен, зеректігінің арқасында тілді жылдам меңгерді. Оның бірге оқыған досы Г.Н. Потанин: «Шоқан тез жетілді… Оған талайлар назар аударды. Ол сондай қабілетті еді және оқу орнына түспей тұрып-ақ сурет сала білетін», — деп жазады.

Оған орыс тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы Костылецкий мен тарих пәнінің оқытушысы Гонсевский айрықша ықпал етті. Шоқан Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен, Белинский сияқты классиктерді, сондай-ақ Диккенс, Теккерей, Руссо еңбектерін және «Современник» журналын үзбей оқып, қоғамдық ой мен әдеби ағымдардың бағытын аңғарған саналы тұлғаға айналды.

Кадет корпусын он сегіз жасында тәмамдаған Шоқан Батыс Сібір генерал-губернаторы кеңсесінде қызметке қалдырылды. Бір жылдан соң Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік-шығыс өңірлерін басқаратын генерал-губернатор Гасфорттың адъютанты болып тағайындалды. Осы қызметін атқара жүріп, ол Орта Азия халықтарының тарихын, этнографиясы мен географиясын зерттеуге белсенді араласты.

1855 жылы Ұлы жүзді Қоқан хандығы ықпалынан шығарып, Ресейге қосу бағытымен ұйымдастырылған экспедицияға қатысып, Семей–Аягөз–Қапал арқылы Іле Алатауына дейін жетті. Жоңғар қақпасына, Алакөл мен Тарбағатайға саяхат жасады. Бұл сапарында қазақ пен қырғыздың ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихы мен этнографиясына қатысты мол материал жинады.

Жинаған деректері негізінде кейін «Тәңірі (құдай)» және «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» атты еңбектерін жазады. Еңбектері жоғары бағаланып, генерал Г.Х. Гасфорттың ұсынуымен марапатқа ие болды, әскери шені өсіп, поручик атағын алды.

1856 жылы М.М. Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедиция құрамында қырғыз елін тереңірек зерттеп, Ыстықкөл аймағының картасын жасады. Қырғыздар мен Ұлы жүз қазақтарының тарихы, этнографиясы туралы деректер жинап, ауыз әдебиеті нұсқаларын қағазға түсірді.

Шоқан жазуы жоқ халықтардың өткені мен дәстүрін тануда күрделі эпостардың аса маңызды екенін айқын түсінді. Осы тұрғыдан ол «Манас» жырын ерекше бағалады: «Манас — қырғыздардың ескі мифтері, аңыз-ертегілері бір арнаға тоғысқан, Манас тұлғасының төңірегіне топталған энциклопедия; ол — даланың “Илиадасы” тәрізді», — деп жазады. Ал «Семетей» эпосын «Манастың» жалғасы, қырғыздың «Одиссеясы» деп сипаттайды.

Ол Іле өзенінің басындағы «Манас жорық жасады» делінетін жерлерді көзбен көріп, Сібір мен Тянь-Шань аралығында көшіп-қонып жүрген қырғыздардың Алатаудың автохтонды, ежелгі тұрғындары екенін тарихта алғаш рет ғылыми түрде негіздеуге ұмтылды. Сондай-ақ К. Риттердің, А. Гумбольттің, Шотт пен Клапроттың кейбір тұжырымдарына сын айтады. Кейін Құлжа қаласында болып, Жоңғария тарихын зерттеумен шұғылданады.

Табиғатты және ел тұрмысын Шоқан жазушылық шеберлікпен бейнелей білді. Осы ерекшелігі үшін орыс достары оны «қазақ тақырыбына жазатын орыс жазушысы» деп атаған.

Тарих пен география саласындағы даңқы Петербург ғалымдарына да жетіп, жиырмадан енді асқан жас Шоқан Орыс география қоғамының толық мүшесі болып сайланды.

1858–1859 жылдары Қашғарияға жасаған сапары Шоқанның ғалымдық әрі ағартушылық қызметін жаңа деңгейге көтерді. Ол тұста Қашғария Ресей тарапынан жүйелі зерттелмеген өлке еді. Қоқан хандығының Қашқардағы консулы әрі саяси резидентінің көмегімен өңірдің экономикалық-саяси құрылымын зерттеп, халықтың тарихы мен этнографиясына қатысты құнды материалдар жинады.

Сапар нәтижесінде «Алты шаһардың, яғни Қытайдың Нан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жайы» атты еңбегі дүниеге келді. Бұл — Шығыс Түркістан халықтарының тарихы мен әлеуметтік құрылымына арналған, сол дәуір ғылымының биік деңгейінде жазылған алғашқы іргелі зерттеулердің бірі. Көп ұзамай Германияда және Англияда жарияланды.

Шоқан мұрасының маңызды бір саласы — бейнелеу өнеріне қатысты зерттеулері мен суреттері. Бұл еңбектер оны қазақтың тұңғыш кәсіби суретшілерінің бірі ретінде танытады. Ол негізінен портрет, пейзаж және халықтың тұрмыс-тіршілігін бейнелеуге ден қойған. Бізге одан 150-ге жуық сурет жеткен.

Денсаулығы сыр бергендіктен, Петербургтен елге оралған Шоқан туған халқының екі жақты қанауға ұшырағанын көріп, 1862 жылғы сайлауда Атбасар округінің аға сұлтаны болуға талпынды. Ол бұл мақсатын досы Ф.М. Достоевскийге жазған хатында: «Елдестеріме пайдамды тигізу үшін аға сұлтан болғым келді. Оларды чиновниктерден де, қазақ байларынан да қорғамақ болдым. Ең алдымен өз басымның мысалы арқылы жерлестеріме оқыған аға сұлтанның пайдалы екенін көрсеткім келді», — деп түсіндіреді. Алайда ол бұл мақсатына жете алмайды.

1864 жылдың наурызында генерал Черняевтің шақыруымен Әулиеатаға (қазіргі Тараз) келеді. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны Ресейге қосуды қолдағанымен, Черняев отрядының жергілікті халыққа жасаған зорлық-зомбылығын көріп, көп ұзамай одан бөлініп кетеді.

Кейін Верный қаласына (қазіргі Алматы) барып, одан әрі Тезек төренің ауылына (бұрынғы Талдықорған өңірі) қоныстанады. Сол жерде отбасын құрып, тұрақтап қалады. Бірақ өкпе ауруы қайта асқынып, Шоқан 1865 жылдың сәуірінде қайтыс болды. Сүйегі Алтынемел тауының баурайындағы Көшентоған деген жерде жерленген.