ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІ
Білім жүйесі және қоғамның өзгерісі
Жалпы білім беру жүйесі қоғамның дамуымен бірге дамиды: ол үнемі қозғалыста, үздіксіз өзгерісте болады. Әр елдің экономикалық ерекшеліктеріне қарай қалыптасып, уақыт талабына сай жетіле отырып, күрделене түседі.
Жаңа қоғам жағдайында мұғалімнің ішкі жан дүниесі де жаңарып, болашақ ұрпаққа қатысты үміт күшейеді. Р. Эмерсонның «Ойдағыдай тәрбиелеудің сыры оқушыға деген құрмет сезімінде жатыр» деген ойы педагогтің күнделікті ұстанымына айналуы тиіс.
Мектептегі басты тұлға — ұстаз. Білім саясаты да, мектептің келешек бағыты да ең алдымен ұстаздар қауымы арқылы жүзеге асады.
Біздің мақсатымыз — рухани бай, жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыру. Мектеп — жас ұрпаққа сапалы білім мен саналы тәрбие беретін, ғасырлар бойы жиналған мұраны келешек игілігіне жеткізетін мәдени орта. Сондықтан ұлттық мектеп тағдыры қай кезеңде де көзі ашық, көкірегі ояу азаматтарды толғандырған өзекті мәселе болып келеді.
12 жылдық білім беру: жаңа ұлттық модельге қадам
Қазіргі таңда Қазақстан әлемдік білім кеңістігіне ену табалдырығында тұр. Өмір ағымына сай білім беру жүйесінің моделі күрделі өзгерістерге ұшырап отыр. Осы тұрғыдан алғанда, білім беруді жаңа мазмұнда ұйымдастыру 12 жылдық оқытуға көшумен тікелей байланысты.
Мұндағы түйінді мәселе — Қазақстанның әлемдік білім кеңістігіне шығуын қамтамасыз ететін жаңа ұлттық білім моделін қалыптастырудың тиімді жолын айқындау.
Елбасы Н. Ә. Назарбаев білім мен ғылым қызметкерлерінің екінші съезінде: «Болашақта еңбек етіп, өмір сүретіндер — бүгінгі мектеп оқушылары. Мұғалім оларды қалай тәрбиелесе, Қазақстан сол деңгейде болады» деп, мұғалім жауапкершілігінің салмағын атап өткен.
Ел тағдыры — мектептің қандай негізде құрылуына тікелей байланысты. Мағжан Жұмабаевтың «Қазақтың тағдыры да, келешек ел болуы да мектебінің қандай негізде құрылуына барып тіреледі» деген сөзі бүгін де мәнін жоғалтпайды.
Болашақ мектебі: құндылыққа негізделген жаңа орта
Бүгінгі жалпы орта мектеп — жаңа қоғам мектебі, яғни болашақ мектебі. Ол халықтық мәдениетпен сабақтасқан, баланың жеке дамуына педагогикалық жағдай жасайтын, рухани тазалықты сақтайтын, өмірге тік қарайтын, қоршаған ортамен жүйелі байланыс құратын және білімнің жаңа мазмұнымен жұмыс істейтін орта болуы керек.
Әл-Фарабидің «Тәрбиесіз қолға білім салма» дегені — жай ескерту емес, мектеп жұмысының тірегіне айналуы тиіс қағида.
Білімді тәрбиемен ұштастырудың екі қанаты
1) Ұлттық құндылық пен өркениетке сүйену
Білім мазмұны ұлттық болмыспен сабақтасып, сонымен бірге әлемдік өркениеттің жетістіктерімен үйлесуі қажет.
2) Оқушыны өз күш-жігерін пайдалануға баулу
Баланы дербестікке, жауапкершілікке, өз мүмкіндігін іске қосуға бағыттау — тұлға қалыптастырудың өзегі.
Бұл екеуі құстың қос қанатындай: бірінсіз бірі шәкіртті биікке самғата алмайды. Сондықтан сапалы білім беретін мектеп бүгінгі күні тек оқу процесін емес, басқару мәдениетін де, мұғалімнің кәсіби дамуын да қамтитын реформаны қажет етеді.
Жаңа жүйе — жаңа мұғалім
12 жылдық білім беруге көшу қарсаңында мұғалімнің кәсіби жетілуі мен дамуына қатысты мәселелердің көтерілуі заңды. Ы. Алтынсарин «Мұғалім — мектептің жүрегі» деген: демек, негізгі салмақ та, негізгі үміт те ұстазға жүктеледі.
Мұғалім өз пәнін терең меңгеріп, педагогика мен психологияны толық игеріп, әрекетін жүйелі ұйымдастыра алса, оның шеберлігі кәсіби тұрғыдан біртіндеп шыңдалады.
Қазіргі заман мұғаліміне қойылатын талаптар
- Шығармашылықпен жұмыс істей алатын тұлға болуы.
- Педагогикалық қызметтің нәтижесін талдап, жақсартуға ұмтылуы.
- Әртүрлі педагогикалық жағдайда шешім қабылдай алуы.
- Жаңалықты жатсынбай қабылдап, ұлттық қасиеттерді шәкірт бойына сіңіруі.
Ұстаздың әрбір сөзі мен ісі, қимылы мен көзқарасы шәкірт жүрегінен орын алады. Сондықтан оқу мен тәрбие процесін ұйымдастыруда білімділік, парасат, дұрыс іскерлік пен дағды қатар қажет.
Нені және қалай оқытамыз: сұрақтар өзгерді
Ұлы педагог Ян Амос Коменский «Нені оқыту керек? Қалай оқыту керек? Не үшін оқыту керек?» деген сауалдарға нақты жауап беруге ұмтылған. Бүгін бұл қатарға қоғам сұраған жаңа сұрақтар қосылды.
«Баланы оқуға қалай үйретеміз?»
Оқу сауаттылығы мен оқу дағдысын қалыптастыру — барлық пәннің негізі.
«Ойлауға қалай үйретеміз?»
Сын тұрғысынан ойлау, дәлелдеу, мәселе шешу мәдениеті бірінші орынға шықты.
«Өз өмірінің менеджері болуға қалай баулимыз?»
Өзін-өзі басқару, мақсат қою, жауапкершілік алу — өмірлік құзыреттердің өзегі.
12 жылдық жүйедегі негізгі бағыттар мен компоненттер
Мектеп ұстанатын үш бағыт
- 1. Оқушының жеке қабілетін ескере отырып, даралап оқыту.
- 2. Оқушының әлеуеттік мүмкіндіктерін ескере отырып, даралап оқыту.
- 3. Оқушының ішкі қажеттіліктерін ескере отырып, даралап оқыту.
Мұғалім меңгеруі тиіс үш компонент
Инварианттық компонент
Мемлекеттік базалық стандарт талаптарына сай жалпы міндетті оқу жоспарының мазмұнын меңгеру.
Профильдік компонент
Профильдік стандартқа сәйкес курстардың тереңдігін, пәндердің өзара байланысын қамтамасыз ету.
Тұлғалық компонент
Оқушының зерттеушілік дағдыларын дамытатын таңдау курстарын және жеке оқу траекториясын қолдау.
Абайдың «Ақырын жүріп анық бас…» дегені ұстаз еңбегінің табиғатын аңғартады: кәсіби шеберлік бір күнде қалыптаспайды, ол өмір бойы ізденіс пен зерттеуді талап етеді.
12 жылдық мектеп бізге не береді?
12 жылдық мектеп — бұрынғы 11 жылдықты «бір жылға созу» ғана емес. Оның түпкі мақсаты — өзгермелі ортада өмір сүруге бейім, бәсекеге қабілетті, құзыретті, шығармашыл әрі білімді тұлғаны қалыптастыру.
Абылай ханның: «Білекке сенген заманда — ешкімге есе бермедік, білімге сенер заманда қапы қалып жүрмелік» деген сөзі бүгінгі таңда білімнің стратегиялық күш екенін айқын көрсетеді.
Қазақта «Тамызығын тапсаң, тас та жанады» деген нақыл бар. Меніңше, басты идеясы «тұлға жетістігі» болған 12 жылдық мектептің мәні осы оймен үндес: әр балаға терең білім мен тәрбие берумен қатар, бойындағы табиғи қабілетті ашып, тұлға ретінде қалыптастыру.
12 жылдық оқытуға көшу қазақстандық білім берудің ұлттық үлгісін дамытуға, «баршаға білім беру» қағидасынан «әр адамға өмір бойы білім беру» қағидасына өтуге мүмкіндік береді және әлемдік білім кеңістігіне жылдам кірігуге жағдай жасайды.
Қорытынды: ел ертеңі үшін ортақ жауапкершілік
Қазақстанның әлемдік қауымдастықта өз орнын нығайтуы үшін, жас ұрпақтың нұрлы болашағы үшін батыл қадамдар қажет. Бұл бастамаға білім беру мен ғылым саласы қызметкерлерінің ғана емес, барша қоғамның қолдауы маңызды.
Халқымыздың ғасырлар бойғы арманы — тәуелсіздік. Оның іргесінің берік болуы жас ұрпақтың терең білімі мен тәлімді тәрбиесіне байланысты. Ендеше 12 жылдық білім беруге көшу жолында бәріміз бірлесе еңбек етіп, ел ертеңіне сеніммен қарайық, аяулы да ұлағатты ұстаздар!