Кодекс Куманикус
«Қыпшақ тілінің сөздігі» және «Кодекс Куманикус» туралы
«Қыпшақ тілінің сөздігі» — қыпшақ тілінде жазылған діни мәтіндер мен сөздіктерден тұратын еңбек. Қолжазба 82 парақтан (164 беттен) құралған. Бірінші бетінде «1303» деген белгі бар. Еңбектің авторы да, қай жерде жазылғаны да нақты көрсетілмеген.
Түркітанудағы жаңа деректерге сүйенсек, бұл еңбектің түпнұсқасы 1204 жылы жазылған, алғашқы көшірмесі 1303 жылы жасалған, ал толық көшірілуі 1330 жылы аяқталған (Л. Лигети).
Қай жерде жасалып, кімдерге арналған?
«Кодекс Куманикус» Дешті-Қыпшақ өңірінде немесе Қырымда (Солхат қаласы маңында) жинақталып, бір ізге түсірілген деген пікір бар. Бұл өңірді қоныстанған қыпшақтарды Батыс Еуропа жұртшылығы «кумандар» деп атаған.
XII–XIV ғасырларда Дунай өзенінен Жоңғар қақпасына дейінгі кеңістікте қыпшақ тілін көпшілік түсінген. Сондықтан Батыс Еуропадан Шығысқа шыққан жолаушылар мен миссионерлер Азия, Таяу Азия, Кіші Азия, Орта Азия және Орталық Азия елдерін аралауда куман (қыпшақ) тілін халықаралық қатынас тілі ретінде қолдануға болады деп білген.
Қолжазбаның құрамы мен мазмұны
1303 жылғы нұсқа түпнұсқадан Алтын Орда мемлекетінің астанасы Сарай қаласы маңындағы Джан әулие ғибадатханасында көшірілген деген дерек айтылады. Қолжазба екі бөлімнен тұрады:
1-бөлім
Латынша – парсыша – куманша (қыпшақша) сөздік.
2-бөлім
Куманша – немісше – латынша сөздік. Негізгі бөлігі діни уағыздар мен мәтіндерге құрылған.
Сонымен бірге қолжазбада жеке сөйлемдер мен сөз тіркестері, бөлек сөз тізімдері, аудармасыз берілген жұмбақтар және қыпшақ тілінің латын әрпімен жазылған қысқаша грамматикалық очеркі кездеседі.
Сақталуы және жариялануы
«Кодекс Куманикус» қазір Венециядағы Марк әулие шіркеуінің кітапханасында сақтаулы.
Негізгі басылымдар мен аудармалар
- 1828 — француз тіліне аударма (Клапфрот, Париж, 1-бөлім).
- 1880 — латын тіліндегі басылым (Кун, Будапешт, 1–2 бөлім).
- 1884 — неміс тіліне аударма (Радлов, Санкт-Петербург; Кун басылымы негізінде).
- 1936 — түпнұсқаға жуық факсимиле түріндегі жарияланым (Гренберг, Копенгаген).
Қолжазба қазіргі Тіл білімі институтында алғаш рет орыс тіліне аударылып, толықтай баспаға дайындалған (1972). Ал парсыша бөлігі 1972 жылы Иранда жеке басылым болып жарық көрген.
Түркі халықтары үшін ғылыми маңызы
«Кодекс Куманикус» материалдары қазіргі түркі халықтарының, әсіресе қыпшақ тобына жататын халықтардың қоғамдық, этнографиялық, саяси-әлеуметтік, әдеби-мәдени және тілдік тарихын зерттеуде аса құнды дереккөзі саналады. Тілдік ерекшеліктері орта ғасырлардағы түркі тілдерінің табиғи қалпын, оның ішінде қазақ тіліне жақын қабаттарды айқын көрсетеді.
Қазақ тілімен сабақтастыққа меңзейтін белгілер
Еңбекте қазіргі қазақ тіліне тән дыбыстық және грамматикалық құбылыстар байқалады. Мысалы, сөздердің құрамында «ш», «с», «ж», «т», «к», «у» дыбыстарының қолданылуы (аш, тас, жол, тізе, кел, тау тәрізді үлгілер) көрсетіледі.
Сондай-ақ көне түркі тіліндегі кейбір қатаң дауыссыздардың орнына қыпшақ тілінде ұяң дауыссыздардың келуі сияқты фонетикалық өзгерістер сөз болады.