ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ.
Шығыс Қазақстан облысы: географиясы мен табиғи ерекшеліктері
Шығыс Қазақстан облысы Қазақстан Республикасының шығысында орналасқан. Облыс 1932 жылғы 10 наурызда құрылды. Солтүстігінде Ресей Федерациясының Алтай өлкесімен, оңтүстігінде және шығысында Қытаймен шектеседі.
Аумағы
97,3 мың км²
Халқы (1985)
914,9 мың адам
Орталығы
Өскемен
Жер бедері және тау жүйелері
Облыстың көп бөлігін Алтай тау жүйесі және Оңтүстік Алтай жоталары алып жатыр. Олардың қатарына Сарымсақты, Нарын, Үлбі, Күршім, Уба жоталары жатады.
Ең биік нүкте
Қатын жотасындағы Мұзтау — 4506 м
Оңтүстік белдеу
Тарбағатай және Сауыр жоталары
Бұқтырма бөгенінен батысқа қарай Қалба жотасы созылады. Облыстың оңтүстігіндегі Зайсан көлінің қазаншұңқыры салыстырмалы түрде жазық келеді.
Пайдалы қазбалар және табиғи ресурстар
Өңір жер қойнауы пайдалы қазыналарға бай. Әсіресе таулы аймақтарда полиметалл кендерінің мол қоры шоғырланған. Сонымен қатар сурьма, сынап, қалайы, қорғасын, тас көмір, қоңыр көмір, жанғыш тақтатас, мәрмәр және отқа төзімді саз сияқты кен түрлері барланған.
Облыс аумағында Д. И. Менделеев кестесіне кіретін элементтердің басым бөлігі кездеседі, олардың бірқатары өндірістік түрде алынады.
Климат: тым континенттік сипат
Климат тым континенттік: қысы суық әрі аязды, жазы жылы. Қаңтардағы орташа температура −16…−20°C, ал Марқакөл қазаншұңқырында −25…−26°C болуы мүмкін. Шілдедегі орташа температура 18…22°C.
Зайсан қазаншұңқыры
150–200 мм/жыл
Тауаралық ойыстар
400–500 мм/жыл
Биік таулы солтүстік
1000–1500 мм/жыл
Су жүйелері және гидроэнергетикалық әлеует
Облыс жерүсті ағын суларына өте бай: Қазақстандағы су қорының 40%-дан астамы осы өңірде шоғырланған. Гидроэнергия қоры мол, ірілі-ұсақты 300-ден астам өзені бар.
Басты өзендер
- Ертіс
- Ірі салалары: Күршім, Бұқтырма, Үлбі, Уба
Көлдер мен бөгендер
- Ірі көлдері: Зайсан, Марқакөл
- Таулы бөлікте шипалы көлдер мен бұлақтар көп (Рахман қайнары және т.б.)
- Ертіс бойында: Бұқтырма және Өскемен бөгендері салынған
Топырақ және өсімдік жамылғысы
Облыста негізінен қара топырақ таралған. Тау беткейлерінде ормандық сұр, шалғындық және қызыл қоңыр топырақ түрлері кездеседі. Зайсан қазаншұңқырында қоңыр, сор және сортаң топырақ жамылғысы байқалады.
Өсімдік жамылғысы биіктік белдеулерге байланысты алмасады: жазықтар мен тауаралық қазаншұңқырларда жусанды дала, тау беткейлерінде итмұрын мен долана, сондай-ақ қайың, көктерек, шырша, самырсын, балқарағай, қарағай өседі. Жоғары белдеулерде субальпілік және альпілік шалғындар басым.
Жануарлар дүниесі және қорғалатын аумақтар
Өңірде таутеке, бұлан, марал, қоңыр аю, сілеусін, барыс, қасқыр, түлкі, жабайы шошқа, тиін, ондатра, сондай-ақ баргузин бұлғыны кездеседі.
Қорық
Марқакөл мемлекеттік қорығы
Ұлттық парк
Катонқарағай ұлттық паркі
Халық құрамы, қалалар және шаруашылық
Облыста қазақтармен қатар орыстар, украиндар, татарлар, белорустар және өзге де ұлт өкілдері тұрады. Ірі қалалары: Өскемен, Семей, Риддер, Зырян, Зайсан, Шемонаиха, Серебрянск.
Шаруашылық құрылымы көбіне түсті металлургияға, электр энергетикасына, машина жасау мен металл өңдеуге, орман және ағаш өңдеуге, жеңіл және тамақ өнеркәсібіне, құрылыс индустриясына бағытталған. Ауыл шаруашылығында интенсивті мал және егін шаруашылығы, марал өсіру және омарта шаруашылығы дамыған.
Негізгі ерекшелік: өнеркәсіп көбіне жергілікті шикізат қорына сүйенеді.