Шығыс Рим империясы
Шығыс Рим империясы Византия империясы деген атпен 1453 жылға дейін өмір сүрді және христиандық бағыттағы грек мәдениетінің заңды жалғасы болды. Ал Батыс Рим империясы герман тайпаларының соққысынан 476 жылы құлады. Бұл жыл тарихта Ежелгі дүниенің аяқталуы, ал орта ғасыр деп аталатын жаңа тарихи дәуірдің басталуы ретінде қабылданады. Осылайша мәдениет тарихында жаңа кезең ашылды.
Орта ғасырлар — эллиндік-классикалық мәдениеттің құлдырау шегіне жетуімен және одан кейін жаңа заманда қайта түлеуімен сабақтас, ұзаққа созылған біртұтас мәдени дәуір. Орта ғасырлар мәдениетінің негізгі қайнарларының бірі — «романдық бастауға» тірелетін Батыс Рим империясының мәдени дәстүрлері: құқық, ғылым мен өнер, философия, жоғары құқықтық мәдениет, христиан діні.
Мәдениеттанушы ғалымдар көне заманнан жаңа заманға дейін созылатын уақыт аясын орта ғасырлар деп атайды. Бұл тарихи кезең мың жылдан астам уақытты қамтып, шамамен V ғасырдан XV ғасырға дейін созылды. «Орта ғасырлар» термині алғаш рет Италияда Қайта өрлеу дәуірінде пайда болды: итальян гуманистері оны «ежелгі дүние» мен «жаңа заманның» ара жігін ажырату үшін қолданған. Сол дәуірде қалыптасқан бұл мағына бүгінге дейін өз мәнін жойған жоқ.
Орта ғасырлар дәуірінің кезеңдері
Бастапқы орта ғасырлар — дәуір бастауынан X—XI ғасырларға дейін.
Жоғарғы (классикалық) кезең — XI—XIV ғасырлар.
Кейінгі орта ғасырлар — XIV—XV ғасырлар.
Бастапқы орта ғасырлар кезеңі Еуропада буырқанған, әрі мәнді процестерге толы сындарлы дәуір болды. Бұл өзгерістер, ең алдымен, біздің заманымыздың II ғасырынан бастап Рим империясына шапқыншылық жасап отырған варвар тайпаларының жойқын жорықтарымен тығыз байланысты. Қақтығыстардың түйіні 476 жылғы құлаумен аяқталды.
Батыс Еуропадағы өзгерістер: варварлар және жаңа мемлекеттер
Варварлардың жеңісі римдік өңірлерді жай ғана жаулап алу емес еді: тарихтың жаңа парағы ашылып, көне қоғамдағы абыржу мен бейберекетсіздік тереңдей түсті. Дегенмен жаңа батысеуропалық қоғамдар Рим империясының мемлекеттік дініне айналған христиандықты қабылдады. Осылайша бұрыннан орныққан пұтқа табынушылық біртіндеп ығыстырылды және бұл үдеріс Рим империясы құлағаннан кейін де тоқтамады. Бұл — Батыс Еуропадағы бастапқы орта ғасырлардың бет-бейнесін айқындаған шешуші факторлардың бірі.
Осы кезеңнің ерекше сипаты — бұрынғы Рим империясы аумағында варвар тайпаларының негізінде жаңа мемлекеттік құрылымдардың қалыптасуы. Көптеген гот, франк және өзге де тайпаларды «тағылар» деп біржақты атау қиын: олардың басым бөлігінде мемлекеттік құрылым белгілері айқындала бастады. Олар әскери демократия қағидаларын меңгеріп, егіншілікпен, қолөнермен, металлургиямен шұғылданды. Тайпа көсемдері өздерін король, герцог секілді атақтармен жариялады.
«Каролингтік қайта өрлеу» және ағарту ісі
Қазіргі Францияны, Германияны, Бельгияны, Голландияны, Солтүстік Италияны және Солтүстік Испанияны қамтыған Ұлы Карлдың империясы ауыр қақтығыстар мен қан төгіс арқылы қалыптасты. Оның билік құрған кезеңін кейде «каролингтік қайта өрлеу» деп те атайды: бұл атау Карл мемлекетінде ежелгі Рим мәдениетін жандандыруға бағытталған шаралармен байланысты.
Ерекше мәнді жайт — Ұлы Карл ағарту ісінің қажеттілігін түсініп, оны жүйелеуге ұмтылды. Оның бастамасымен құрылған мектепте өз ұлдарымен бірге ақсүйек балалар да білім алды: риторика, поэзия, диалектика, астрономия және басқа пәндер оқытылды.
Алайда 900 жылдар шамасында қасиетті Рим империясы көптеген графтықтарға, герцогтықтарға, епископтықтарға, аббаттықтарға бөлшектеніп кетті. Билеушілер өзін тәуелсіз қожайын санады да, императорлар мен корольдерге бағынуды қажет көрмеді. Мұндай бытыраңқылық ел бірлігіне нұқсан келтіргенімен, мемлекеттік құрылымдардың қалыптасу үдерісі толық тоқтап қалған жоқ.
Тонаушылық пен басқыншылық күшейген қоғамда экономикалық әрі мәдени даму тежелетіні заңды. Өкінішке қарай, бұл — бастапқы орта ғасырларға тән ерекшеліктердің бірі. Бірақ классикалық дәуірде Еуропа біртіндеп осы қиындықтарды еңсеріп, қайта жаңғыра бастады.
Классикалық кезең: тұрақтылық, қалалардың көтерілуі және мәдени серпін
X ғасырдан бастап феодализм заңдары аясындағы ынтымақтастық ірі мемлекеттік құрылымдардың нығаюына ықпал етіп, қуатты армиялар жасақтауға мүмкіндік берді. Қоғамдық өмірдегі мұндай өзгерістер мәдениеттің алға басуына қолайлы жағдай туғызды.
Біршама тұрақтылық қалалардың көркеюіне жол ашып, жалпы еуропалық экономиканың дамуын жеделдетті. Батыс Еуропаның саяси-мәдени өмірі түбегейлі өзгеріп, қоғам біртіндеп варварлық сипатынан арылды; қалаларда рухани өмір жандана бастады. Рим империясымен салыстырғанда еуропалық бірлестік тұтастай алғанда әлдеқайда бай әрі өркениетті болып қалыптасты.
Ежелгі Римнің және бұрынғы варвар тайпаларының мәдени-көркемдік дәстүрлерін дамыту нәтижесінде романдық, одан кейін готикалық стильдер қалыптасты. Өнердің театр, музыка, әдебиет, сәулет, кескіндеме, мүсін секілді салалары жаңа түр мен жаңа мазмұнға ие болды. Дәл осы кезеңде француздардың алғашқы ұлы поэтикалық туындыларының бірі — «Роланд туралы жыр» (XII ғасыр) дүниеге келді. Онда рыцарлық ерлік мадақталып, монархқа вассалдық беріктік дәріптелді.
Ғылым мен философия: схоластиканың тууы
Батыс еуропалық ғалымдардың ежелгі гректермен және эллиндік философтармен, әсіресе Аристотельдің ғылыми еңбектерімен танысуы ғылыми ізденістің жаңа кезеңін бастады. Соның нәтижесінде орта ғасыр философиясының ірі жүйесі — схоластика қалыптасты.
Кейінгі орта ғасырлар: дағдарыстар және Ренессансқа жақындау
Кейінгі орта ғасырларда классикалық кезеңде басталған еуропалық мәдениеттің қалыптасу үдерісі жалғасты, бірақ даму жолында көптеген қиындықтар мен кедергілер кездесті. XIV—XV ғасырлар аралығында Батыс Еуропа бірнеше ауыр аштық жылдарын бастан кешірді. Бубондық оба («Қара өлім») сияқты індеттер халықты жаппай қырғынға ұшыратып, мәдени өмірге де ауыр салмақ түсірді.
Ұзаққа созылған Жүз жылдық соғыс халықты титықтатып, мәдениеттің дамуын баяулатты. Соған қарамастан қалалар өркендеп, ауыл шаруашылығы, сауда және қолөнер тұрақты түрде дамыды. Рухани өмір жанданып, ғылым, өнер, философия жаңа арналарға бет бұрды. Мұндай өзгерістердің айқын көріністері әсіресе Италияда байқалды; сондықтан Италия ұлы мәдени төңкеріс — Ренессанс мәдениетінің орталығына айналды.
Христиандық сана — ортағасырлық менталитеттің негізі
Ортағасырлық мәдениеттің басты ерекшелігі — мәдениеттің дін ықпалында болуы, яғни христиан діні мен христиан шіркеуінің қоғамда айрықша рөл атқаруы. Рим империясы құлағаннан кейін мәдениеттің жаппай құлдырауы күшейген тұста, шіркеу Еуропа елдері үшін ұзақ уақыт бойы негізгі әлеуметтік институт болып қалды.
Шіркеу үстем саяси институттардың бірі болумен қатар, адамдардың санасына да терең ықпал етті. Өмірдің күрделі жағдайында қоршаған дүние туралы білім шектеулі болып, оған қол жеткізу қиынға соққанда, христиан діні халыққа дүние, ондағы үстемдік ететін күштер және заңдылықтар туралы тұтастай түсіндірме жүйе ұсынды.
Осы дәуірде шіркеу соборларында христиандық уағыздың басты қағидалары — сенім белгілері — қабылданып, оларды барлық христиандар орындауға міндетті деп жарияланды. Христиандық ілімнің өзегінде Иса Мәсіхтің қайта тірілуіне және ақыреттегі тірілу идеясына сенім жатты.