Экономикалық теорияның қалыптасу кезені пікір қайшылықтары.
«Экономика» ұғымының көпқырлы мәні
Қазіргі жағдайда «экономика» сөзі көп мағыналы ұғымға айналды. Ол бір ғана құбылысты емес, қоғам өмірінің бірнеше маңызды қырын қатар сипаттайды.
1) Шаруашылық жүйе ретінде
«Экономика» деп өндірістік және өндірістік емес салалардың жиынтығын, яғни қоғамға қажетті игіліктер мен қызметтер жасалатын жүйені атайды. Онсыз адамзат қоғамы өмір сүре алмайды.
2) Қатынастар жүйесі ретінде
Экономика — өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну барысында қалыптасатын экономикалық қатынастардың жиынтығы. Бұл қатынастар қоғамның экономикалық базисін құрайды, ал оның үстінде идеологиялық және саяси қондырма орнығады.
3) Ғылым саласы ретінде
«Экономика» сөзі экономикалық қатынастарды функционалдық немесе салалық қырынан зерттейтін ғылымды да білдіреді. Бұл жерде микроэкономика, макроэкономика және интерэкономика ұғымдары айқындалады.
4) Оқу пәні ретінде
Соңында, «экономика» — оқу үдерісінде оқытылатын пәннің атауы ретінде де қолданылады.
Қоғамдық қатынастар жүйесінде экономиканың орны ерекше: ол саяси, құқықтық, рухани және өзге де қоғамдық өмір салаларының мазмұнын айқындайды. Экономикалық саясат — экономиканың «шоғырланған» көрінісі; генетикалық тұрғыдан алғанда, саясат экономиканың дамуына сүйенеді.
Экономикалық ойдың тарихи бастаулары
Экономикалық ғылым — ең көне ғылымдардың бірі. «Экономия» («ойкономия») термині б.з.д. III ғасырда ежелгі грек ойшылдары Ксенофонт (б.з.д. 430–355 жж.) және Аристотельдің (б.з.д. 384–322 жж.) еңбектерінде алғаш кездеседі.
«Ойкономия» нені білдірді?
Аристотель «ойкономияны» үй шаруашылығын жүргізуді ұйымдастыру туралы ұсыныстар жиынтығы ретінде түсіндірді. Кейін бұл қағидалар феодалдық иеліктерді басқаруға қатысты ұсынымдармен толықты.
Тауарлы-ақша қатынастарының әсері
Тауарлы-ақша байланыстарының дамуы феодалдық тұйықтылықты әлсіретіп, мемлекеттің қалыптасуына ықпал етті. Осы кезеңде жеке шаруашылықпен шектелмей, жалпыұлттық деңгейде шаруашылық жүргізудің ортақ қағидаларын айқындауға талпыныстар пайда болды.
Жалпы экономикалық теорияның қалыптасуы
Жалпы экономикалық теория ғылым ретінде XVI–XVII ғасырлар тоғысында қалыптаса бастады. Бұл кезеңде тауарлы-ақша қатынастары кеңейіп, олардың даму заңдылықтарын жүйелі түрде зерттеу қажеттілігі күшейді.
Қазіргі Батыс экономикалық ойындағы негізгі төрт ағым
Неоклассикалық бағыт
Бұл ағым қазіргі «монетаризм» және «неолиберализм» идеяларымен ұштасады. Неоклассиктер А. Смит дәстүрін жалғастырып, нарық субъектілеріне барынша экономикалық еркіндік берілсе, экономика тиімді жұмыс істейді деп есептеді.
Капитализмді реттеу теориясы
Бұл бағыттың негізін қалаушы — ағылшын экономисі Дж. Кейнс (1883–1946). Ол нарықтық экономиканың тұрақтылығы үшін мемлекеттің реттеуші рөлін күшейту қажеттігін дәлелдеді.
Институционализм
Негізін қалаушы — америкалық экономист Торстейн Веблен (1857–1929). Оның 1899 жылы шыққан «Парықсыз топтың теориясы» еңбегі институционалдық талдаудың дамуына серпін берді. Бұл ағым капиталистік қоғамның эволюциясын, институттардың өзгерісін зерттеуге мән береді.
- Дж. Гэлбрейт — «индустриялық қоғам» теориясы.
- Ян Тинберген — «конвергенция» теориясы.
- П. Самуэльсон бұл бағытта «аралас экономиканың» негіздері көрініс табатынын атап өтті.
Әлеуметтік бағдарланған нарықтық шаруашылық
Бұл теорияның негізгі өкілдері — неміс ғалымы әрі мемлекет қайраткері Людвиг Эрхард (1897–1977) және неміс экономисі Вальтер Ойкен (1891–1950). Бағыттың өзегі — нарық тетіктерін әлеуметтік жауапкершілікпен ұштастыру.
«Саяси экономика» ма, әлде «жалпы экономикалық теория» ма?
Экономикалық теория XVII–XIX ғасырлар аралығында негізінен «саяси экономика» атауымен дамыды. Кейінірек, таптық көзқарасты баса көрсеткен тұжырымдарда К. Маркс бұл терминді кең қолдануды ұсынды. Ал ұғымды ғылыми айналымға алғаш енгізгендердің бірі — Антуан Монкретьен (1615).
А. Маршалл және теориялық синтез
А. Маршалл «Саяси экономия принциптері» (1890) еңбегінде классикалық құнның еңбек теориясы (Д. Рикардо, К. Маркс) мен шекті пайдалылық теориясының («маржинализм») дамуы бір арнада жүрмейтінін көрсетті. Ол екі бағытты синтездеуге ұмтылып, құн теориясын жаңаша құруға жол ашты.
Маршаллдың пайымдауынша, өндіріс шығындары, сұранымның қарқындылығы, өндірістің шектеулілігі және баға бір-бірін өзара реттейді. Бұл тәсіл экономикалық талдаудың техникасын күрделендіріп, математикалық әдістерді қолдануға мүмкіндік берді.
Еңбек құн теориясының үлесі
Д. Рикардо мен К. Маркс дамытқан еңбек құн теориясы қосымша құн өндірісінің механизмін ашуға мүмкіндік берді. Бұл — қоғам дамуын түсіндірудегі іргелі идеялардың бірі.
Шекті пайдалылық теориясының үлесі
Шекті пайдалылық тәсілі «орташа» шамалардан «шекті» шамаларға өтуді қамтамасыз етіп, сұраным мен ұсыным көлемдерінің, сондай-ақ шығындардың өзгерісін нәзік талдауға жол ашты.
Бүгінде экономикалық теорияның мазмұны бұрынғы саяси экономия шеңберінен әлдеқайда кеңейді: ол жалпы экономикалық теорияға айналып, әртүрлі экономикалық мектептер мен бағыттардың жетістіктерін біріктіретін іргелі білім саласы ретінде қалыптасты.
Жалпы экономикалық теория — фундаменталды экономикалық ғылым; ол гуманитарлық, әлеуметтік және кәсіби экономикалық білімнің негізін құрайды. Оны байлық туралы ғылым, экономикалық қатынастар туралы ғылым және экономикалық заңдар туралы ғылым ретінде сипаттауға болады.
Пәні мен анықтамалары: классикадан «Economics»-ке дейін
Экономикалық теорияның зерттеу пәнін алғаш жүйелі түрде классикалық мектеп өкілі А. Смит айқындады. Оның ойынша, бұл ғылым адамның еркі мен санасына тәуелсіз өмір сүретін қоғамдағы материалдық игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну заңдарын зерттейді. Сонымен бірге әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы өнімді бөлудің табиғи тәртібін және оған байланысты бөлу қатынастарын қарастырады.
П. Самуэльсон ұсынған түсіндірулер
«Экономикс» оқулығының авторы Пол Самуэльсон экономикалық теорияға бірнеше қырынан анықтама береді:
- 1 Айырбас пен адамдар арасындағы ақшалай іс-әрекетке байланысты қызмет түрлері туралы ғылым.
- 2 Сирек (шектеулі) ресурстарды қалай қолдану және өндірілген тауарларды қоғам мүшелері арасында қалай бөлу туралы ғылым.
- 3 Адамдардың күнделікті іскерлік әрекеті арқылы өмір сүру мүмкіндігін қалай табатынын және оны қалай пайдаланатынын зерттейтін ғылым.
- 4 Адамзаттың тұтыну мен өндіру саласындағы міндеттерін қалай орындайтыны туралы ғылым.
- 5 Байлық туралы ғылым.
Зерттеу әдістері: диалектика және ғылыми абстракция
Жалпы экономикалық теория таным-білудің әртүрлі әдістеріне сүйенеді. Кез келген ғылыми зерттеудің методологиялық негіздерінің бірі — диалектикалық таным әдісі. Оның мәні экономикалық құбылыстар мен процестерді даму үстінде қарастыруда: қарапайымнан күрделіге, төменгі сатыдан жоғары сатыға қарай талдау жүргізіледі.
Диалектикалық тәсіл
Диалектикалық әдіс — көптеген ғылымдарға ортақ жалпы тәсіл. Экономикалық теорияда ол құбылыстар арасындағы байланыстарды, қайшылықтарды және өзгеріс логикасын ашуға қызмет етеді.
Ғылыми абстракция
Ең маңызды әдістердің бірі — ғылыми абстракция. «Абстракция» ұғымы нақты объектінің кездейсоқ, екінші дәрежелі белгілерінен ойша алшақтап, мәнді, тұрақты қасиеттерін бөліп көрсетуді білдіреді.
Күнделікті тілде «абстракция» көбіне «нақты болмыстан алшақ ой» ретінде түсіндіріледі, алайда ғылымдағы абстракцияның мақсаты — шындықты көмескілеу емес, керісінше, оның ішкі заңдылықтарын айқынырақ көру.