Қазіргі өтпелі кезең
Өтпелі кезең және меншікке салынатын салықтардың орны
Қазіргі өтпелі кезең ел экономикасының елеулі әрі шешуші мүдделеріне қызмет етуде. Өмір талабынан туындаған осы күрделі уақытта экономиканың еңсесін көтеруге ықпал ететін негізгі тетіктердің бірі — салықтар. Әсіресе меншікке салынатын салықтардың экономикалық мәні мен маңызы, олардың қалыптасуы мен даму кезеңдері ерекше назарға ие.
Кез келген мемлекеттің қалыптасуы мен дамуымен қатар, әрбір салықтың қоғамдағы өз орны, атқаратын қызметі және әсер ету аясы болады. Нарықтық экономиканы қалыптастыруда он жылдық тәжірибесі бар Қазақстанда меншікке деген көзқарас айқын өзгеріп, оған салынатын салықтардың жергілікті бюджетті толықтырудағы рөлі күшейді.
Осыған байланысты меншікке салынатын салықтардың салық жүйесінде қолданылуы, есептелуі мен төлену тәртібі, сондай-ақ салықтық түсімдердегі үлес салмағы маңызды тақырыпқа айналады. Қазақстан өз салық жүйесін қалыптастырғанда басқа елдердің тәжірибесін салыстырмалы түрде зерделеп, ставкалар мөлшерін, қолданылу механизмін және әкімшілендіру тәсілдерін айқындайды. Сондықтан меншікке салынатын салықтарды қолдану механизмін жетілдіру жолдары мен бағыттарын талдау да өзекті.
Меншікке салынатын салықтардың экономикалық табиғаты
Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру үдерістерінің дамуымен меншік қатынастары өзгерді. Осы өзгерістерге байланысты меншік объектілері болып табылатын жерге, мүлікке және көлік құралдарына салынатын салықтардың маңызы артты. Бұл салықтардың ортақ мақсаты — меншікті тиімді пайдалануға ынталандыру. Себебі салық мөлшері көбіне меншіктің көлемі мен сапалық сипаттарына қарай белгіленеді.
Бір функционалды топқа бірігетін негізгі түрлер
Жер учаскесінің алаңы, құнарлылығы, орналасуы және инфрақұрылымдық жағдайына қарай белгіленетін төлем.
Меншіктегі мүліктің құны мен сипаттарына тәуелді салық; тиімді пайдалануға ынталандырады.
Көлік түрі мен қозғалтқыш қуаты сияқты көрсеткіштер бойынша есептелетін тікелей төлем.
Бұл салықтар өздерінің салық салу базасы, ставкалары, есептеу әдістері және төлеу мерзімдері бойынша әртүрлі болғанымен, оларды бір функционалды топқа біріктіруге болады. Салық төлеуші мен мемлекеттің өзара қатынасы тұрғысынан және салық салу объектісіне қарай олар, әдетте, тікелей салықтарға жатады: белгіленген ставкалар негізінде салық мүлік құнына немесе объектінің сипаттарына тікелей салынады.
Пайдалану белгісіне қарай
Меншікке салынатын салықтар көбіне жалпы салықтарға жатады: түсімдер мемлекет қорына түсіп, кейін пайдаланылуы бюджет саясатына сәйкес айқындалады.
Бағалау дәрежесіне қарай
Бұл төлемдер көбіне нақты салықтар ретінде қарастырылады: мүліктің сыртқы белгісі мен сипаттарына қарай салынады, нақты табыстың түсуі есептелмейді.
Меншікке салынатын салықтар кадастрлық және декларациялық әдістермен алынуы мүмкін және, әдетте, жергілікті бюджетке түседі. Бұл түсімдер қайтарымсыз сипатта болады әрі жеке және заңды тұлғаның қызмет түріне тәуелсіз міндетті төлемдер қатарына жатады. Сондықтан олардан жалтару мүмкіндігі салыстырмалы түрде төмен, ал мемлекет мұндай түсімдерді жоғары дәлдікпен болжай алады.
Жер салығы: тарихи негізі және қазіргі мақсаты
Жер салығы — меншікке салынатын салықтардың ішінде тарихы ең ерте бастау алатын негізгі түрлердің бірі. Меншік қатынастарының өзі де көбіне жерге қатысты қалыптасқандықтан, жер салығын «салықтардың атасы» деуге болады. Ежелгі кезеңдерде ол жерді иеленушінің сол жерден түсетін табыстың бір бөлігін беруі ретінде қабылданған.
Жер салығы бойынша салық салу объектісі — жер, ал субъектісі — жердің меншік иесі немесе жерді пайдаланушы. Салық көзі ретінде жерден түсетін пайда немесе жер рентасы қарастырылады. Қазақстан заңнамасына сәйкес жер — Республиканың айрықша меншігі, сондықтан жерді иелену мен пайдалану үшін ақы төленуі тиіс. Бұл ақы жер салығы ретінде танылады.
Жер салығының негізгі мақсаты — экономикалық әдістер арқылы жерді ұтымды пайдалануды қамтамасыз ету, жерді сақтау және құнарлылығын арттыру, сондай-ақ аумақтардың әлеуметтік-мәдени дамуына қажетті шараларды іске асыруға қаржылық негіз қалыптастыру.
Мөлшерлемені айқындайтын факторлар
- Жер учаскесінің құнарлылығы
- Орналасқан өңірі
- Сумен қамтамасыз етілу мүмкіндігі
- Алаң бірлігі үшін жыл сайынғы тіркелген көлем
Ескерту: жер салығы, әдетте, жер иесі немесе пайдаланушының шаруашылық қызмет нәтижесіне тәуелді болмайды.
Мүлік салығы: ынталандыру және әлеуметтік қайта бөлу
Меншік қатынастарындағы өзгерістер жағдайында мүлік салығының маңызы айрықша. Оның басты мақсаты — меншікті тиімді пайдалануға ынталандыру, өйткені салық мөлшері мүліктің көлемі мен құнына қарай белгіленеді.
Әлеуметтік маңызы
Мемлекеттік бюджет арқылы жоғары өнім өндіретін кәсіпорындардан түскен түсімдер объективті себептерге байланысты өндіріс көлемін арттыра алмайтын кәсіпорындарды қолдауға бағытталуы мүмкін.
Мүліктік құрылымға әсер ете отырып, артық табысты тиімсіз тұтынуға емес, тауарлар мен қызметтер өндірісіне инвестициялау арқылы экономикалық белсенділікті күшейтуге ынталандырады.
Мүлік салығының функциялары толыққанды іске асуы көбіне бірнеше міндетті шарттарға тәуелді. Біріншіден, негізгі қорлар мен өзге де салық салынатын ресурстарды қайта бағалау жүйелі түрде жүргізілуі керек: мұнда нақты физикалық және моральдық тозу, сондай-ақ инфляциялық түзетулер ескеріледі. Екіншіден, мүлік түрі, орналасу жері және оның инновациялық әрі ғылыми-техникалық құндылығы бойынша нақты ставкаларды дәл айқындау маңызды.
Көлік құралдарына салынатын салық: объектіге негізделген тікелей төлем
Көлік құралдарына салынатын салық — мемлекет пен көлік құралдары иелерінің арасындағы экономикалық қатынастарды реттейтін төлем. Көлік инфрақұрылымын ұстау, реттеу және әкімшілендіру қажеттіліктерін ескерсек, бұл салықтың экономикалық маңызын жоққа шығаруға болмайды.
Салық төлеуші мен мемлекеттің өзара қатынасы тұрғысынан көлік құралдарына салынатын салық та тікелей салықтарға жатады. Ол көлік құралдарының түріне, қозғалтқыш қуатына және заңнамада белгіленген есептік көрсеткіштерге байланысты ставкалар арқылы тікелей алынады.
Пайдалану белгісіне қарай бұл төлем, әдетте, жергілікті бюджетке түсетін жергілікті салықтардың құрамында қарастырылады. Нақты салыққа жататын себебі — көлік құралының сыртқы және техникалық белгілеріне қарай салынады, нақты табыстың түсуі есептелмейді.
Негізгі белгілері
- Салық салу объектісі
- Көлік құралдары (түрі, техникалық сипаттамалары)
- Базаға әсер ететін өлшемдер
- Қозғалтқыш қуаты және өзге де есептік көрсеткіштер
- Сипаты
- Тікелей, көбіне нақты және жергілікті түсім
Қорытынды ой
Жер, мүлік және көлік құралдарына салынатын салықтар — меншікке салынатын төлемдердің өзегі. Олардың әрқайсысы есептеу тәсілі мен базасы бойынша ерекшеленгенімен, ортақ міндетті атқарады: меншікті ұтымды пайдалануға ынталандыру және жергілікті бюджет кірістерін тұрақтандыру. Осы бағытта әкімшілендіруді жетілдіру, бағалау әдістемесін нақтылау және ставкаларды дәл айқындау — тиімді салық саясатының негізгі шарттарының бірі.