Құқық теңдігі

Маркстің пайымдауынша, «құқық теңдігі» шын мәнінде бар. Алайда ол әлі де «буржуазиялық құқық» деңгейінде қалып, басқа құқық түрлері сияқты теңсіздікті бекітеді. Қандай құқық қолданылса да, ол әр адамға «бірдей мөлшер» ұсынғандай көрінеді, бірақ шынайы өмірде адамдар тең емес; демек, формалды теңдік көбіне теңдікті бұзуға және әділетсіздікке әкеледі.

Мұндай теңсіздік адамдардың физиологиялық және әлеуметтік жағдайларында бастаптан-ақ бар. Қоғамдық өндіріс пен қоғамдық нәтижеге қызмет ету барысында да осы айырмашылық айқын көрінеді: кейбір адамдар физикалық не психикалық ерекшеліктеріне байланысты тең құқық жағдайындағы қоғамдық өндірістің толыққанды қатысушысы бола алмайды немесе оның нәтижесін тең дәрежеде пайдалана алмайды. Сондықтан бірдей қатысып, бірдей еңбек сіңірген күннің өзінде, біреулер іс жүзінде көбірек алып, басқаларға қарағанда байи түседі.

Осыдан шығатын қорытынды ретінде маркстік дәстүрде мына ой айтылады: теңсіздікті жою үшін құқық «бәріне дәл бірдей» болуға емес, адамдардың табиғи теңсіздігін есепке алуға тиіс. Яғни «теңдік» ұранының өзіне сын көзқарас қажет.

Құқықтың жойылуы туралы маркстік-лениндік көзқарас

Маркстік-лениндік теория бойынша, коммунизмнің бірінші фазасында (капитализм құлатылғаннан кейін) «жетіспеушіліктерден» толық құтылу мүмкін емес. Өйткені қажетті экономикалық жағдайлар қалыптаспайынша, «буржуазиялық құқықтан» өзге орныққан нормалар болмайды, ал адамдар құқықсыз қоғамда еңбек ету мәдениетін бірден меңгере алмайды.

Осылайша, маркстік-лениндік тұжырымдамаларда құқықтың пайда болуы, қызметі және еріксіз «өшуі» топтық-экономикалық себептермен байланыстырылып түсіндіріледі.

Басқа ғылыми көзқарастар: құқықтағы тұлға мен қатынастар

Дүниежүзілік ғылым мен тәжірибе мемлекеттік-құқықтық өмірде әлеуметтік және экономикалық факторлардың құқықтың пайда болуы мен дамуындағы рөлін теріске шығармайды. Бірақ бұл мәселелер өзге қырынан қарастырылады. Егер марксизм-ленинизм құқықта экономикалық үстем таптың еркі бекітіледі деп есептесе, басқа бағыттардың өкілдері мемлекет пен құқықтың, сондай-ақ құқық пен жеке адамның өзара қатынастарына назар аударады.

Бұл түсініктер бойынша, құқықтық реттеуде таптардың қарама-қайшы мүдделерінен гөрі адам және оның әртүрлі қажеттіліктері мен мүдделері маңызды орын алады. Таптық-экономикалық теория құқықты (мемлекет сияқты) тарихи ауыспалы құбылыс ретінде сипаттайды: қоғамға ол тек белгілі бір даму кезеңінде қажет, ал таптар жойылғанда құқық та әлеуметтік маңызын жоғалтады.

Мемлекет, құқық және «құқық үстемдігі» туралы дау

Маркстік-лениндік теорияда құқық мемлекеттен туындайтын құбылыс ретінде қарастырылып, оның еркіне тәуелді деп түсіндіріледі. Мемлекеттің құқықтан «жоғары» екені жарияланған тұста бұл көзқарас құқықтық мемлекет теориясымен қайшылыққа келеді. Өйткені құқықтық мемлекет идеясы мемлекеттің өзі заңға бағынуы тиіс екенін алға тартады.

Қазіргі ғылым мен қоғамдық тәжірибе өркениетті қоғамда құқық мемлекеттің қызметі мен құрылысын айқындап, оның үстінен «бақылаушы өлшем» ретінде әрекет ететінін көрсетеді. Құқықтық реттеусіз қоғам өмір сүре алмайды: ол индивидтердің экономикалық еркіндігін қамтамасыз ететін қажетті құрал болып табылады.

Сонымен бірге адамгершілік, діни, ұлттық және өзге факторлар құқық реттейтін салаға ықпал етіп, қоғамның экономикалық дамуына бағыт береді. Осы тұрғыда құқық экономикаға «бағынышты» ғана емес, адамдардың жекелеген мүдделерін іске асыратын және әлеуметтік өмірді ұйымдастыратын дербес фактор ретінде де көрінеді.

Құқықты басқа әлеуметтік нормалардан ажырататын белгілер

Құқыққа әртүрлі көзқарастар оның ерекше белгілерін бөле көрсетуге мүмкіндік береді. Құқықтық реттеудің құқықтық емес реттеуден айырмашылығы — оның формалды сипаттарында.

Құқықтың басқа қоғамдық құбылыстармен байланысы

Құқық және экономика

Құқық пен экономиканың байланысы қоғамдық даму заңдылықтарына бағынады. Бір жағынан, экономикалық қажеттіліктер белгілі қатынастарды реттеуді, меншік нысандарын қорғауды, өндірушілер еркіндігін қолдауды талап етеді — сондықтан құқықтық нормалар объективті түрде қажет болады (мысалы, меншік, кәсіпкерлік, салық туралы заңдар).

Екінші жағынан, құқық экономикалық қатынастардың «тек көрінісі» емес: ол ұйымдастырушылық қызмет атқарып, экономикалық процестердің тетігіне маңызды компонент ретінде кіреді.

Құқық және саясат

Құқық пен саясаттың байланысы құқық нормаларының мемлекеттен шығуымен және мемлекеттің қоғамдағы саяси ұйым болуымен түсіндіріледі. Қоғамдық мүдделер мен қажеттіліктер құқықтық нысанға еніп, мемлекет саясатына сәйкес жалпыға бірдей қорғалатын нормалар ретінде бекітілгенде ғана толық құқыққа айналады.

Халық референдум арқылы заң актілерін қабылдаған жағдайда, халық еркі құқықтық сипат алып, қоғамдық қатынастарды реттеудің жалпыға міндетті нормативтік нысанына айналады.

Құқықтың пайда болуы және нысандары

Құқық әлеуметтік институт ретінде мемлекетпен қатар пайда болады және көп жағдайда екеуі бір-бірінің тиімді әрекетін қамтамасыз ету үшін қажет. Мемлекет құқық нормаларын белгілейді, қолданады және олардың орындалуына кепілдік береді. Тек мемлекеттік органдар ғана құқықтық ұйғарымдардың орындалуын тексеріп, орындалмаса заңды жаза қолдана алады.

Тарихи тұрғыдан құқық таптық құбылыс ретінде қалыптасып, экономикалық үстем таптың еркі мен мүддесін қорғауға қызмет етті. Әдет-ғұрып көбіне адамдардың санасында, күнделікті дағдысында сақталса, құқық нормалары жазбаша түрде жарияланып, көпшілікке белгілі етілуімен ерекшеленді. Құқық әдет-ғұрыпқа қарағанда күрделірек реттеуші: тыйым салумен қатар рұқсат беру және міндеттеу тәсілдерін де қолданады.

Құқықтық нормалардың қалыптасуының негізгі жолдары

• 1) Әдет-ғұрыптың құқыққа айналуы: алғашқы мононормалар (әдет-ғұрыптар) әлеуметтік нормаларға айналып, мемлекет оларды таниды және бекітеді.

• 2) Нормативтік актілер: мемлекеттің құқық шығармашылығы арқылы арнайы құжаттар қабылданады (заңдар, қаулылар және т.б.).

• 3) Прецеденттік құқық: соттардың (және кей жағдайда әкімшілік органдардың) нақты шешімдері ұқсас істерге үлгі ретінде қолданылады.

Құқықтың қайнар көздері және негізгі нысандары

«Құқықтың шығу жолдары» деген ұғым заң нормаларының сыртқы көрініс нысандарын білдіреді. Құқықтың жалпы қайнар көздеріне заң нормалары бекітілетін мемлекеттік құжаттар жатады: заң, президент жарлығы, үкімет қаулысы, жергілікті органдардың шешімдері, сондай-ақ сот тәжірибесі.

Құқықтық әдет-ғұрып туралы

Құқықтық әдет-ғұрып — мемлекет рұқсат еткен тәртіп ережесі. Ол ертеден қалыптасып, ұзақ жылдар бойы қайталанғандықтан адамдар арасындағы қатынастарда тұрақты норма ретінде бекінеді. Дегенмен мемлекет барлық әдеттерге бірдей рұқсат бермейді: әдет-ғұрыптың ішінен өз мүддесіне сай келетіндерін ғана танып, оларды жалпыға бірдей міндетті тәртіп ережесіне айналдырады.