Ағзаға удың түсу жолдары.

3. Ағзаға удың түсуі және жайылуы: транспорт, түсуін анықтаушылар және жалпы заңдылықтар

3.1. Ағзаға удың түсу жолдары (ингаляциялық жол)

Удың ағзаға демалу арқылы түсуі — ең жылдам жолдардың бірі. Өкпенің беткейін альвеолалар жауып жатады, олардың жалпы ауданы шамамен 100–120 м². Альвеолалар жұқа эпителий қабатынан тұрады және газ алмасуға бейімделген.

Альвеола–капиллярлық бөгетті шартты түрде келесі қабаттар арқылы сипаттауға болады:

липидті қабықша (пленка);
мукоидті қабықша;
альвеола жасушасының протоплазмалық қабаты;
эпителийдің базальды мембранасы (кей жерлерде капиллярлардың базальды мембранасымен қосылады).

Ұшқыш қосылыстардың сіңірілуі жоғарғы тыныс жолдарында және трахеяда басталады, алайда олардың едәуір бөлігі өкпеде жиналады. Ұшқыш заттардың ағзаға енуі негізінен диффузия заңдылықтарына бағынады.

Тыныс алу кезінде ауа құрамымен бірге тыныс жолдарына аэрозольдер де түсуі мүмкін. Бөлшек өлшемі олардың қай бөлімде ұсталып қалатынын айқындайды:

Жоғарғы тыныс жолдары

Диаметрі шамамен 1–2 мкм болатын ірі аэрозольдердің 80–90%-ы осы жерде ұсталып қалады.

Альвеолярлық бөлік

Диаметрі 1–2 мкм-ден кіші бөлшектердің 70–90%-ы альвеолаларға дейін жетуі мүмкін.

Тыныс жолдарына түскен суда ерімейтін аэрозольдер көбіне қақырықпен сыртқа шығарылады. Ал еритін бөлшектер тыныс жолдарының әртүрлі бөлімдерінде сіңуі мүмкін. Сонымен бірге заттың бір бөлігі сілекеймен бірге жұтылып, асқазан-ішек жолына түсуі ықтимал.

2.9. Токсикометрия элементтері және удың әсерін сандық бағалау

Удың сандық сипаттамасы мен оның тудыратын әсерінің арақатынасын зерттеу токсикологиялық зерттеулердің өзегін құрайды және әдетте тәжірибелер арқылы анықталады. Белгілі бір эффект тудыратын удың мөлшері немесе концентрациясы (мысалы, жануарлардың қырылуы) әсер ету деңгейіне қарай бірнеше түрге бөлінеді:

Өмірге қауіпті (өлімдік) дозалар — жануарлардың қырылуын туғызатын деңгейлер.
Өмірге қауіпсіз (өлімге әкелмейтін) дозалар — қырылусыз өтетін әсер деңгейлері.

Өмірге қауіпті дозалар қатарында көрсеткіштер жиі пайыздық индекспен беріледі: ED₀, ED₁₆, ED₅₀, ED₈₄, ED₁₀₀ (өлімге әкелмейтін әсерлер үшін ұқсас индекстер қолданылады). Мұндағы индекс әсердің (мысалы, қырылудың) пайызын білдіреді.

Маңызды ескерту: ED₀ және ED₁₀₀ мәндері өздігінен заттың токсикологиялық қасиеттерін толық сипаттамайды. Ең ақпаратты көрсеткіш ретінде көбіне ED₅₀ (50%) алынады, себебі ол әртүрлі заттардың улылығын салыстырмалы бағалауға мүмкіндік береді.

Белгілі бір әсер тудыратын удың сандық сипаттамасы әдетте мг/м³, мг/л немесе мг/кг (жануар салмағына шаққанда) бірліктерімен беріледі. Бұл практикалық тұрғыдан ыңғайлы. Алайда химиялық қосылыстар биомолекулалармен көбіне молярлық қатынаста әрекеттесетіндіктен, теориялық тұрғыдан көрсеткіштерді молярлық бірліктермен беру дұрысырақ.

Әсер ететін концентрация мен эффект арасындағы байланыс график түрінде «доза–эффект» қисығы арқылы көрсетіледі. Көбіне ол S-тәрізді болады: қисықтың бір бөлігінде концентрацияның шамалы өзгеруі әсердің біртіндеп күшеюіне әкелсе, басқа бөліктерінде концентрация өзгерісі әсерді әлсіз ғана өзгертеді.