Ламбардттық несие

Ұлттық банктің және екінші деңгейдегі банктердің несиелері

Несие жүйесінде берілетін несиелердің мазмұны мен мақсатына қарай бірнеше негізгі түрлері қалыптасқан. Төменде Ұлттық банктің несиелері мен екінші деңгейдегі банктердің несиелері жүйеленіп берілген.

1) Ұлттық банктің несиелері

Аукциондық несие — Ұлттық банктің ақша-несие саясатының уақытша құралы. Екінші деңгейдегі банктерге аукцион негізінде 1 айдан 3 айға дейінгі қысқа мерзімге беріліп, банктердің қысқа мерзімді өтімділікке деген қажеттілігін өтеуге бағытталады.
Ломбардтық несие — мемлекеттік бағалы қағаздарды кепілге ала отырып, әдетте жоғары пайызбен берілетін қысқа мерзімді несие.
Бюджеттік несие — Ұлттық банктің Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігіне қайтарымдылық (нарықтық) шарттарымен беретін несиесі. 1998 жылдан бастап республикалық бюджетті Ұлттық банк арқылы несиелеу қысқарып, кейін инфляциялық емес тәсілдермен бюджет тапшылығын жабуға көшуге байланысты тоқтатылды.

2) Екінші деңгейдегі банктердің несиелері

Коммерциялық банктердің несиелері қарыз алушының мақсатына, беру әдісіне және ұйымдастыру тәсіліне қарай әртүрлі болады:

Өз айналым қаражатының уақытша жеткіліксіздігін толықтыруға берілетін несиелер.
Күрделі жұмсалымдарды (инвестицияларды) қаржыландыруға арналған несиелер.
Импорттық несие — импорт бойынша келісімшарттарды төлеуге бағытталады.
Ипотекалық несие — кепіл ретінде жылжымайтын мүлік қолданылатын несие.
Несиелік желі — банктің заңды түрде рәсімделген міндеттемесі: қарыз алушының бірінші талап етуі бойынша белгілі бір кезең ішінде келісілген лимит шегінде несие беру.
Консорциалдық несие — ірі банктің ұйымдастыруымен уақытша бірлескен екі немесе одан да көп банктің ірі мәмілені бірлесіп қаржыландыруы. Бұл бір банктің мүмкіндігі жеке өзі жеткіліксіз болған жағдайларда пайдаланылады.
Тұтыну мақсаттарына арналған несиелер.
Банкаралық несие — банктер арасындағы қысқа мерзімді өтімділікті реттеу құралы. Оның негізгі көлемі ұйымдастырылған банкаралық нарықта аукцион арқылы ұсынылады. Негізгі кредиторлар ретінде көбіне ірі банктер қатысады.

Қарыз портфелін жіктеу және провизиялар қалыптастыру

Қарыз портфелін жіктеу және екінші деңгейдегі банктердің несиелік қызметінен туындайтын ықтимал шығындарды жабу үшін резервтер (провизиялар) құру тәртібі туралы ережеге сәйкес, Ұлттық банк қарыздарды сапасына қарай келесі санаттарға бөледі.

Сапа санаттары

Жіктеу логикасы қарыздың мерзімі мен тәуекел деңгейіне негізделеді.

Стандартты: Қайтарылу мерзімі әлі жетпеген және сапасы күмән туғызбайтын несие.
Стандартты емес: Қайтарылуы 30 күнге дейін кешіктірілген, тәуекелі төмен және бір реттен артық емес ұзартылған несие.
Қанағаттанарлықсыз: Ұзартылған қарыздар шотына жатқызылған күннен бастап 30–60 күн аралығында кешіктірілген және бір реттен артық емес ұзартылған несие.
Күдікті: Ұзартылған қарыздар шотына жатқызылған күннен бастап 60–90 күн аралығында кешіктірілген несие.
Шығынды: 90 күннен артық кешіктірілген несие.

Маңызды ереже: пайыздарды есептеу қарыздың ұзартылған қарыздар шотына жазылған күннен бастап 90 күн өткен соң тоқтатылады. Бұл банктің балансында есептелген пайыздардың әрі қарай өсуі тоқтайтынын білдіреді; ал есептелген пайыздардың есебі баланстан тыс жүргізіледі.

Қарыз портфелін жіктеу мен провизия қалыптастырудың негізгі мақсаты — портфель сапасын арттыру, ықтимал шығындарды алдын ала жабу және тұтастай алғанда банк жүйесінің тұрақты дамуына жағдай жасау.

Несиенің функциялары

«Функция» ұғымы ғылымда да, тәжірибеде де кең қолданылады. Латын тіліндегі мағынасы — «атқару», «жүзеге асыру». Экономикалық теорияда функция құндық категорияның мәні қалай көрінетінін сипаттайды. Сондықтан несиенің функциясы — оның мәні емес, сол мәннің ерекше көрінісі.

Ғылыми тұрғыдан қарастыру қағидалары

Функция да несиенің мәні сияқты объективті сипатқа ие: ол кредитор мен қарыз алушы арасындағы қатынаста атқарылатын нақты «жұмысты» көрсетеді.
Несие қозғалысының әр кезеңінде барлық функциялары бірдей көрінбейді; белгілі бір сатыда біреуі немесе бірнешеуі ғана айқындалады.
Функция — өзгермелі категория: несиенің мәні өзгерсе, оның көрінісі де түрленеді.
Функция жеке кредиторға не қарыз алушыға ғана емес, тұтас несиелік қатынасқа тән болуы тиіс және екі тарап үшін де бірдей маңызды көрініс болуы қажет.

Теорияда бөлінетін негізгі функциялар

1) Қайта бөлу функциясы

Несие кредитор мен қарыз алушы арасындағы айырбас процесінде уақытша босаған құнның қарыз алушыға берілуі арқылы пайда болады, кейін бұл құн бастапқы иесіне қайтарылады. Осылайша несие құнды қайта бөлуге қызмет етеді: кейде тауарлы-материалдық құндылықтар түрінде, кейде ақшалай қаражат түрінде берілгенімен, мазмұны бір — құнның қозғалысы.

Ескерту: қайта бөлу барысында берілген құнға меншік иесі өзгермейді — меншік құқығы кредиторда сақталады.

Аумақаралық — әртүрлі аумақта орналасқан заңды тұлғалар арасында құнның берілуі.

Салааралық — бір саладан екінші салаға құнның ауысуы.

Салаішілік — бір сала ішінде (мысалы, салалық банктер несиелеуі кезінде) қайта бөлу.

Шаруашылықаралық — бір субъектінің уақытша бос қаражаты басқа субъектілерге қарызға беру көзіне айналғанда.

Қайта бөлу функциясының маңызды ерекшелігі — ол жалпы қайта бөлуді емес, уақытша босаған құнның қайта бөлінуін қозғайды.

Несие тек бір жылда өндірілген ұлттық өнім құнын ғана емес, алдыңғы кезеңдерде жинақталған құнды да қайта бөлуге қатыса алады.
Уақытша босаған құнды уақытша пайдалануға беру — қайта бөлу функциясының өзегі.
Нарықтық экономикада бұл процесс көбіне банктер мен басқа да несиелік делдалдардың қатысуымен жүзеге асады.

2) Нақты ақшаны несиелік операциялардың алмастыруы

Тауар шаруашылығында несие нақты ақшаға түсетін жүктемені азайта алады: қарызға берілген құн тауарлы-материалдық құндылықтарды және қызметтерді төлеуге, өзара талаптарды есепке алуға, аккредитивтер ашуға, шоттар арқылы төлем жүргізуге пайдаланылады. Нәтижесінде қолма-қол ақшалай төлемдер қысқарады, ақша айналымының құрылымы жақсарады, төлем айналымы кеңейеді және айналыс шығындары төмендейді.

Қазіргі жағдайда несие ақшаны толық әрі тұрақты түрде алмастырмайды, бірақ экономикалық айналымда олардың уақытша орнын басу қызметін атқарады: қарыз алушы алған қаражат шаруашылық айналымына еніп, ақшаға тән операцияларды орындауға қатысады (мысалы, сатып алуларды төлеу, жалақы төлемдері және басқа есеп айырысулар).