Қазақша рефераттар

Экологиялық бақылау.

Қоршаған ортаға әсерді бағалау (ОВОС) және экологиялық сараптама: мәні мен ықпалы

Бұл тақырып қоршаған ортаға әсерді бағалау (ОВОС), экологиялық сараптама және экологиялық бақылаудың Қазақстандағы қалыптасуы мен қолданылу ерекшеліктерін қарастырады. 1980-жылдардың екінші жартысынан бастап Қазақстанда қоршаған орта мен тұрғындардың денсаулығына әсерді бағалау жүйесі біртіндеп дами бастады.

ОВОС: жоба алдындағы міндетті құжат

Қазақстанда ОВОС-ты жүргізуді реттеген негізгі нормативтік негіздердің бірі — «Қазақстан Республикасындағы ОВОС жүргізу ережелерінің уақытша құжаты». Бұл құжат 1993 жылғы желтоқсанда экология және биоресурстар саласындағы уәкілетті органмен қабылданып, бекітілген.

Бүгінде ОВОС жобаға дейінгі кезеңде міндетті әрі ажырамас құжат болып саналады. Ол жоспарланған шаруашылық қызмет бойынша шешім қабылдау және жобалық материалдарды дайындау кезінде қолданылады. ОВОС рәсімдері мен олар қолданылатын жоспарлау түрлеріне қойылатын шарттар тиісті нормаларда айқындалады.

Практикадағы негізгі шектеу

Іс жүзінде ОВОС көбіне ірі объектілерге ғана толық көлемде жүргізіледі. Бұған экономикалық себептер әсер етеді: рәсімді сапалы орындау үшін тапсырыс берушінің оны қаржыландыру мүмкіндігі болуы керек.

Қоғамның қатысуы: қағида бар, механизм әлсіз

ОВОС рәсімдеріне қоғамның қатысуы тұрғындардың мүддесін қорғаудың маңызды шарты болып табылады және құқықтық құжаттармен бекітілуі тиіс. Алайда практикада бастапқы ақпаратқа қолжетімділік уақыты, пікір білдіру мерзімдері, қоғамдық талқылаулардың кезеңдері сияқты мәселелер нақты әрі бірізді регламенттелмеген.

«Жобаның барлық кезеңінде қоғамға ақпарат қолжетімді болуы керек» деген жалпы қағида болғанымен, тапсырыс берушінің қоғаммен байланысын және қоғам қатысуының нақты тетіктерін толық қалыптастырмайды. Сондай-ақ түсінікті әрі қолжетімді ақпаратты кім қамтамасыз етуі керек деген сұрақ ашық күйінде қалады: мемлекеттік орган ба, әлде шаруашылық қызметті жүзеге асыратын ұйым ба?

ОВОС-тың шешім қабылдаудағы орны

Көп жағдайда ОВОС жобалау құжаттамасының бір тарауы ретінде қарастырылып, кейін мемлекеттік экологиялық сараптамаға (ЭС) ұсынылады. Осы себепті ОВОС-тың шаруашылық жобалар бойынша түпкілікті шешім қабылдаудағы нақты рөлі әрдайым айқын бола бермейді.

Экологиялық сараптама (ЭС): алдын алу құралы

Экологиялық сараптама — экологиялық бақылаудың бір түрі. Ол жоспарланған қызметті іске асыруға дейін жүргізіліп, қоршаған орта сапасының нормативтеріне сәйкестікті бағалауға бағытталады. Негізгі мақсат — шаруашылық және өзге қызметтің қоршаған ортаға теріс әсерін алдын ала анықтау және болдырмау.

ЭС нені қамтамасыз етеді?

  • Жобадағы экологиялық тұрғыдан маңызды қателерді ерте кезеңде анықтау.
  • Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану жөніндегі шешімдерді негіздеу.
  • Қоршаған ортаға зиянды ықпалдың алдын алу немесе азайту шараларын талап ету.

Қазақстандағы ЭС түрлері

Қазақстанда экологиялық сараптама мемлекеттік және қоғамдық болып бөлінеді.

  • Мемлекеттік ЭС — қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган және жергілікті бөлімшелер жүргізетін міндетті рәсім.
  • Қоғамдық ЭС — азаматтық топтардың, қоғамдық бірлестіктердің, тәуелсіз сарапшылар мен ғылыми ұйымдардың бастамасымен жүргізіледі.

Мемлекеттік ЭС қорытындысының құқықтық салдары

Мемлекеттік экологиялық сараптама нәтижесі қорытынды ретінде рәсімделеді. Онда объектіні (жобаны) іске асыруға рұқсат беру немесе бермеу туралы тұжырым қамтылады.

Егер мемлекеттік ЭС қорытындысы оң болмаса, жобаны іске асыру, сондай-ақ мемлекеттік қаржыландыруға, коммерциялық банктер мен басқа қаржы ұйымдарының қаражатына қол жеткізу мүмкіндігі шектеледі.

ЭС тапсырыс берушінің міндеттері

Сараптамаға тапсырыс беруші мемлекеттік емес шаруашылық субъектілері де, мемлекеттік кәсіпорындар да бола алады. Тапсырыс беруші сараптамаға қажетті құжаттарды дайындап ұсынуға, соның ішінде:

  • қоршаған орта жағдайына экологиялық-әлеуметтік факторлардың ықпалын бағалауға;
  • жоспарланған қызметтің экономикалық бағасын және экологиялық салдарын негіздеуге;
  • уәкілетті органдармен келісілген құжаттарды және сұралатын материалдарды ұсынуға міндетті.

Экологиялық бақылау: анықтамасы және негізгі кезеңдері

«Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңға сәйкес қоршаған ортаны бақылау — адамның қоршаған табиғи ортасының жай-күйін қадағалау, дағдарыстық жағдайлардың алдын алу, адам денсаулығы мен тірі организмдерге зиян келтіру қаупін төмендету мақсатындағы қызмет.

Бақылаудың негізгі процедуралары

  • қадағалау объектісін анықтау және зерттеу;
  • объектінің ақпараттық моделін құру;
  • өлшемдер жоспарын әзірлеу;
  • өлшемдерді жүргізу;
  • өлшеу нәтижелерін басқару және сапасын бақылау;
  • объектінің жай-күйін бағалау;
  • өзгерістерді болжау;
  • ақпаратты пайдалану және іске асыру бойынша ұсыныстар әзірлеу.

Қазақстандағы экологиялық бақылау: мемлекеттік және өндірістік деңгей

Мемлекеттік экологиялық бақылау

Мемлекеттік экологиялық бақылауды мемлекеттік органдар табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау функциялары аясында жүзеге асырады. Негізгі бағыттары:

  • қоршаған орта жай-күйін және табиғи ресурстарға антропогендік ықпалды бақылау;
  • қадағалау объектілерінің жай-күйін бағалау;
  • өзгерістерді болжау.

Ведомстволық жүйелер және дерек блоктары

Қазақстанда қоршаған орта мен табиғи ресурстарды қадағалайтын бірнеше автономды ведомстволық жүйелер бар. Олар деректерді жинап, өңдеп, талдайды. Ақпарат көздеріне қарай бақылау жүйесі келесі дерек блоктарына бөлінеді:

  • атмосфералық ауа;
  • жерүсті сулары;
  • жерасты сулары;
  • жер ресурстары;
  • өсімдік жамылғысы;
  • орман;
  • балық және аңшылық ресурстары;
  • ерекше қорғалатын табиғи аумақтар.

Үйлестіру мәселесі және біріккен жүйе құру талпынысы

2001 жылы енгізілген өзгерістерге сәйкес бақылау саласындағы үйлестіруші орган ретінде ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігі айқындалды. Барлық мемлекеттік органдар заңда бекітілген міндеттерді орындап, қажет ақпаратты уақытылы ұсынуы тиіс.

Осы мәселені шешу үшін 2001 жылғы 27 маусымда № 885 қаулымен табиғи ресурстар мен қоршаған ортаны бақылаудың біріккен мемлекеттік жүйесін жүргізу және ұйымдастыру ережелері бекітілді. Алайда 2002 жылғы тамыздағы ведомстволық қайта құрылымдаулар салдарынан (әсіресе су ресурстары, орман және аңшылық бағыттарындағы құрылымдық өзгерістер) жоспарланған біріккен жүйені толық қалыптастыру қиынға соқты.

Нәтижесінде қоғамға табиғи ресурстардың жай-күйі, қоршаған ортаның сапасы және олардың адам денсаулығына ықпалы туралы толық әрі жүйелі ақпарат беру мүмкіндігі шектелді.

Өндірістік экологиялық бақылау

Экологиялық бақылаудың екінші түрі — өндірістік бақылау. Оны табиғатты пайдаланушылар, яғни заңды тұлғалар жүзеге асырады. Мақсаты — кәсіпорынның қоршаған ортаға әсері, өзгерістер, қауіп-қатерлер және апаттық жағдайлар туралы нақты ақпарат алу және ұсыну.

Өндірістік бақылаудың нәтижелері мен қорытынды деректері мемлекеттік органдарға беріледі. Ақпаратты жинау және тапсыру мерзімділігі, сондай-ақ бағдарлама мазмұны қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның жергілікті бөлімшелерімен келісім арқылы айқындалады.

Өндірістік бақылау бағдарламасының негізгі бөлімдері

  • атмосфералық ауаны бақылау;
  • су ресурстарын бақылау;
  • топырақ, жер ресурстары және өндіріс пен тұтыну қалдықтарын бақылау;
  • биологиялық ресурстарды бақылау;
  • қоршаған ортаның ластануына қатысты деректер қоры;
  • экологиялық ақпаратты қабылдау және берудің құрамы, формасы, мерзімі және адресаты;
  • қазіргі әсерді талдау және қоршаған орта жағдайын жақсарту бойынша болжамдық шаралар.

Техникалық талаптар және өлшеу құралдары

Өндірістік бақылауда міндеттерді орындау үшін қолданылатын техникалық құралдар мен өлшеу аспаптары ұлттық стандарттау жүйесіне сәйкес аттестатталған болуы қажет.

Табиғи ресурстар кадастры табиғи ресурстардың түрлері бойынша жүйеленген деректердің жиынтығын қалыптастыруға бағытталады: сандық және сапалық сипаттамалар, олардың жай-күйі және өзгеру үрдістері туралы мәліметтер осы жүйе арқылы жинақталады.