Валюта
Өкілетті банктер және валюталық нарықтағы рөлі
Валюталық операцияларды жүргізуге құқығы бар банктер өкілетті банктер деп аталады. Валюталық нарықтағы банктің рөлін айқындайтын негізгі факторлар: банктің ауқымы, беделі, филиалдар мен бөлімшелер желісінің (соның ішінде шетелдік бөлімшелердің) даму деңгейі, сондай-ақ халықаралық төлемдер көлемі.
Бұған қоса, валюталық шектеулердің енгізілу ықтималдығы, банктің валюталық саясаты, орналасқан жері және байланыс инфрақұрылымының (телефон, телекс және т.б.) сапасы да елеулі әсер етеді.
Валюталық режим және валюталық реттеудің мәні
2000 жылдың сәуірінде Қазақстан Ұлттық Банкі ұлттық валютаның айырбас бағамын сұраныс пен ұсыныс негізінде тұрақтандыруды көздейтін теңгенің еркін айырбас бағамы режиміне көшу шараларын жүзеге асырды. Бұл жағдайда валюталық реттеудің маңызы арта түсті.
Валюталық реттеудің негізгі міндеттері
- Қазақстан Республикасы аумағында валюталық операция субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ валюталық заңбұзушылық үшін жауапкершілікті айқындайтын нормативтік құқықтық актілерді дамыту.
- Валюталық заңнаманың сақталуын бақылау (валюталық бақылау).
- Валюталық нарықтағы ахуалды, жүргізілген валюталық операциялардың көлемі мен құрылымын есепке алу және талдау.
Ұлттық Банктің валюталық реттеу құралдары
Валюталық реттеу міндеттерін шешу үшін ҚР Ұлттық Банкі төмендегі әдістерді қолданады:
Тәртіпті белгілеу
Валюталық операцияларды жүргізу тәртібін орнату: субъектілер мен объектілерді, құқықтар мен міндеттерді, валюталық құндылықтарды пайдалану ережелерін айқындау.
Шектеулер енгізу
Субъектілерге, объектілерге, операция көлеміне және өзге де параметрлерге байланысты белгілі бір валюталық операцияларға шектеу қою.
Лицензиялау
Шетел валютасын пайдалануға байланысты қызмет түрлерін лицензиялау.
Тіркеу және есеп
Валюталық операцияларды тіркеу, әртүрлі есептілік нысандарын енгізу, талдау және жинақтау.
Бақылау және инспекция
Валюталық заңнаманың сақталуын бақылау, экспорт-импорт операцияларын «паспортизациялау» рәсімдерін енгізу және тексерулер жүргізу.
Халықаралық келісімдер
Валюталық реттеу мәселелері бойынша халықаралық келісімдерге қатысу. Атап айтқанда, Қазақстан 1992 жылдың ортасынан бастап Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) мүшесі, ал 1996 жылғы 16 шілдеде ХВҚ келісімінің VIII бабына қосылды.
Валюталық бақылау: мақсаттары мен бағыттары
Валюталық реттеу жүйесінің өзегі — валюталық бақылау. Оның мақсаты — ҚР резиденттері мен резидент еместердің валюталық операцияларды жүзеге асыруы кезінде заң талаптарының орындалуын қамтамасыз ету.
Валюталық бақылаудың негізгі бағыттары
- Жүргізілетін валюталық операциялардың заңнамаға сәйкестігін анықтау және оларды жүзеге асыру үшін қажетті лицензиялар мен куәліктердің болуын тексеру.
- Шетел валютасындағы төлемдердің келісімшарт міндеттемелеріне сәйкестігін тексеру.
- Валюталық операциялар бойынша есеп пен есептіліктің толықтығын және дұрыстығын бақылау.
Валюталық шот ашу тәртібі
Шетелдік серіктестермен есеп айырысу үшін валюталық шот ашу қажет. Егер заңды тұлғаның осы банкте теңгелік шоты болмаса, валюталық шот ашу үшін төмендегі құжаттар ұсынылады:
- Нотариалды куәландырылған құрылтай құжаттарының көшірмелері.
- Заңды тұлғаның валюталық шот ашуға өтініші.
- Өкілетті тұлғалардың қолтаңба үлгілері және мөр үлгілері.
- Салық төлеуші ретінде тіркелгені туралы анықтама.
- ҚР уәкілетті органдарында тіркеу туралы куәлік.
Банк төлем жүргізілетін келісімшарттар мен келісімдердің көшірмелері негізінде заңды іс (досье) қалыптастырады.
Жеке кәсіпкерлерге қажетті құжаттар
- Шот ашу туралы өтініш.
- Жеке куәліктің көшірмесі.
- Салық есебінде тұрғанын растайтын салық органының құжаты.
- Мемлекеттік тіркеуден өткенін растайтын құжат (немесе соған теңестірілген құжат көшірмелері: лицензия, патент).
Шотқа түсетін валюталық қаражат көздері
Валюталық шотқа түсетін қаражаттардың заңды негізі болуы тиіс. Мысалы: экспорттық валюталық түсім, жарғылық капиталға жарналар, сыйлықтар, қаржылық көмек, қарыз/несие қаражаттары, сондай-ақ өкілетті банк арқылы ішкі валюталық нарықта теңгеге сатып алынған валюта.
Импорттық тауарлар бойынша контракт төлемі жүзеге асырылған кезде клиент банкке тиісті келісімшартты ұсынуға міндетті.
Шот нөмірінің құрылымы
Құжаттар ұсынылып, валюталық шот ашылғаннан кейін 9 таңбалы шот нөмірі беріледі (мысалы: 000.000.000). Мұнда: 1) валюта коды; 2) шоттың баланстық нөмірі; 3) клиенттің жеке нөмірі.
Лицензиялау және тіркеуге жататын операциялар
Шетел валютасымен операцияларды жүргізу үшін банкке лицензия қажет. Лицензиялау заңнамаға сәйкес ҚР Ұлттық Банкі арқылы жүзеге асырылады. Атап айтқанда, шетел валютасындағы көтерме сауда және қызмет көрсету салаларындағы кейбір қызмет түрлері, сондай-ақ капитал қозғалысына қатысты бірқатар операциялар лицензиялауға жатады.
Тіркеуге жататын операцияларға мысал
Кейбір валюталық операциялар Ұлттық Банкте тіркеледі. Мысалы, резидент еместен резиденттің пайдасына 100 000 АҚШ долларынан асатын соманың өтуін көздейтін капитал қозғалысымен байланысты операциялар.
Ұлттық Банктің тіркеу тәртібі белгіленген операциялар
- 180 күннен астам мерзімге берілетін несиелер.
- 180 күннен астам мерзімде резидент еместердің резиденттің экспорттық мәмілелерін несиелеуімен байланысты төлемдері.
- 180 күннен астам мерзімде резидент еместердің резиденттің импорттық мәмілелерін несиелеуімен байланысты төлемдері.
- Қазақстан Республикасындағы резидент еместердің инвестициялары.
- Жылжымайтын мүлікке меншік құқығын және өзге де құқықтарды төлеуге байланысты аударымдар.
- Экспорт бойынша есеп айырысу мерзімі 180 күннен асқан жағдайда резиденттің резидент еместі несиелеуімен байланысты төлемдері.
ҚР Ұлттық Банкі Қаржы министрлігімен және статистика саласындағы уәкілетті органдармен келісім бойынша валюталық операциялар бойынша есеп пен есептіліктің нысандары мен тәртібін бекітеді. Оны Қазақстандағы барлық заңды және жеке тұлғалар орындауға міндетті.
Валюталық тәуекел және валюталық позициялар
Валюталық операцияларды жүргізу кезінде тәуекел туындайды. Ол, біріншіден, басқа валютадағы жабылмаған мәмілелердің болуымен байланысты ұзақ немесе қысқа позициялардың қалыптасуынан көрінеді.
Валюталық позиция ұғымы
Валюталық позиция — банктің белгілі бір валютадағы талаптары мен міндеттемелерінің арақатынасы. Егер олар тең болса, позиция жабық; тең болмаса — ашық деп саналады.
Жабық позиция
Жабық позиция кезінде банк шетел валютасын сатып алу бойынша мәміле жасап, оны өзге операциялармен тез арада жабады. Ұлттық Банк жабық валюталық позицияға шек белгілемейді.
Ашық позиция
Ашық позиция шығын тәуекелімен байланысты, өйткені айырбас бағамы банк үшін қолайсыз бағытта өзгеруі мүмкін. Сондықтан Ұлттық Банк ашық позицияға лимиттер қояды және арнайы есептілік талап етеді.
Ашық позицияның түрлері
- Қысқа — сатылған валюта бойынша міндеттемелер сол валютаға қатысты талаптардан артық болғанда.
- Ұзақ — сатып алынған валюта бойынша талаптар міндеттемелерден артық болғанда.
Лимиттер туралы ескерту
Ашық валюталық позицияға лимиттер белгіленеді: тұрақты валюталар бойынша (ұзақ және қысқа) — банктің меншікті капиталының 30%-ына дейін; «жұмсақ» валюталар бойынша ұзақ позиция — 5%-ға дейін; ал валюталық нетто-позиция — меншікті капиталдың 50%-ына дейін.
Валюталық операциялардың жіктелуі
Банктің валюталық операциялары жалпы банктік критерийлер бойынша (активті, пассивті және т.б.), сондай-ақ валюталық операцияларға тән өзге белгілер бойынша жіктеледі. Атап айтқанда, валюталық операциялар:
- Қазақстан Республикасы аумағында жүзеге асырылатын операциялар;
- Валюталық құндылықтардың Қазақстан шекарасынан өтуімен байланысты операциялар;
- Банктің республикадан тыс жерде жүзеге асыратын операциялары
Валюталық операциялардың түрлері және есепке алу
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін валюталық операциялардың көптеген түрлері кеңінен дамыды. 1950-жылдардың соңынан бастап өнеркәсібі дамыған мемлекеттерде жедел жеткізілетін валюталық мәмілелер (спот) және қысқа мерзімді мәмілелер кең таралды; кейіннен олар валюталық бақылаудың объектісіне айналды. 1970-жылдардан бастап биржалық нарықта фьючерстік және опциондық валюталық мәмілелер дамыды — бұл алыпсатарлық операциялардың жаңа түрлері және валюталық тәуекелді хеджирлеу құралдары.
Спот операциялары
Нақты валюталық операциялардың ішінде ең кең таралғаны — спот мәмілелері. Олар төлем операцияларының шамамен 90%-ын құрайды. Спот мәмілесінің мәні — мәміле жасалған сәтте бекітілген бағам бойынша валютаны сатып алу-сату және валютаны банк-контрагентке әдетте екі жұмыс күні ішінде жеткізу міндеттемесі.
«SWIFT» секілді электрондық байланыс жүйелері валюталық есеп айырысуларды жеделдетуге мүмкіндік береді.