Қазақша рефераттар

Жылжымайтын мүлікке салық салудың жалпы теориялық негіздері

1. Жылжымайтын мүлікке салық салудың жалпы теориялық негіздері

Кәсіпорындар мен басқа да шаруашылық субъектілерінің мемлекетпен арасындағы экономикалық қатынастары салықтар арқылы реттеледі. Салықтар — мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан заңмен белгіленген мөлшерде түсетін міндетті төлемдер.

Салықтар шаруашылық жүргізуші субъектілер мен жеке тұлғалардың мемлекетпен арадағы, мемлекеттік бюджет арқылы іске асатын қаржылық қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория болып табылады. Олардың экономикалық мәні — кәсіпорындар мен халық табысының белгілі бір бөлігін мемлекет пайдасына жұмылдыру және жинақтау.

Мемлекет үшін маңызы

Ішкі және сыртқы саясатты жүзеге асыру үшін тұрақты қаржы көздері қажет. Салықтар — мемлекеттің негізгі әрі тұрақты кіріс көздерінің бірі.

Экономикадағы рөлі

Мемлекет салықтарды экономиканы дамыту және тұрақтандыру барысында қуатты экономикалық тетік ретінде пайдаланады.

Негізгі өлшем

Салықтардың экономикалық маңызы олардың атқаратын қызметтерімен тікелей байланысты.

1.1. Салық жүйесі, салық түрлері, экономикалық мәні және атқаратын қызметтері

Салықтардың негізгі қызметтері

  • Реттеушілік

    Ел экономикасына ықпал ету және салықтық реттеуді жүзеге асыру.

  • Фискалдық (бюджеттік)

    Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастыру және қоғамдық міндеттерді қаржыландыру.

  • Қайта бөлу

    Әртүрлі субъектілер табысының бір бөлігін мемлекет пайдасына қайта бөлу.

Бұлармен қатар салықтардың ынталандыру және бақылау қызметтері де бар.

Реттеушілік қызмет: негізгі тетіктер

Реттеушілік қызмет — салықтың ең маңызды қызметі. Оның басты мақсаты — өндірістің дамуына ықпал ету. Салықтық реттеудің негізгі тетіктері:

  • салық түрлері;
  • салық ставкалары;
  • салық жеңілдіктері;
  • салық салу әдістері.

Маңызды теңгерім: ғылыми негізделмеген, шектен тыс жоғары ставкалар кәсіпкерлік ынтаны төмендетіп, өндіріс қарқынын баяулатуы мүмкін. Ал шамадан тыс төмен ставкалар төлеушілердің жауапкершілігін азайтып, бюджет кірісінің қысқаруына әкеледі.

Фискалдық және қайта бөлу қызметтері

Фискалдық қызмет арқылы бюджет кірісі қалыптасып, әлеуметтік бағдарламалар, қорғаныс және өзге де мемлекеттік шаралар қаржыландырылады.

Қайта бөлу қызметі түрлі субъектілер табысының бір бөлігін мемлекет пайдасына өткізеді. Бұл қызметтің ауқымы көбіне ішкі жалпы өнімдегі салықтардың үлес салмағымен бағаланады. Соңғы жылдардағы деректер бойынша Қазақстанда бұл көрсеткіш 40%-дан жоғары болғаны айтылған, бұл көптеген дамыған елдермен салыстырғанда жоғары.

Салық жүйесін қалыптастырудағы мемлекеттік рөл

Мемлекет салықтардың қызметтерін пайдалана отырып:

  • салық жүйесін айқындайды;
  • салық механизмінің жұмыс істеу тәртібін белгілейді;
  • жалпы экономикалық саясатқа сүйеніп, салық саясатын қалыптастырады.

Салықтарды топтастыру және жіктеу

Салықтарды бірқатар белгілер бойынша топтастырады және жіктейді:

Жіктеу белгілері

  1. салық салу объектісіне байланысты;
  2. қолданылуына қарай;
  3. салық салу органына байланысты;
  4. экономикалық ерекшелігіне байланысты;
  5. объектіні бағалау дәрежесіне қарай.

1) Салық салу объектісіне байланысты

Тікелей салықтар

Тікелей табысқа немесе мүлікке салынады.

  • табыс салығы;
  • мүлік салығы;
  • жер салығы;
  • бағалы қағаздар операциялары бойынша салық;
  • жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салығы мен төлемдері;
  • көлік құралдарына салынатын салық.

Жанама салықтар

Нақты төлеуші — тұтынушы. Тауар немесе қызмет бағасы арқылы төленеді, ал бюджетке сатушы аударады.

2) Қолданылуына қарай

Жалпы салықтар

Бюджетке түскен соң жалпы мақсаттарға жұмсалады.

Мысалдар: табыс салығы, қосылған құн салығы, акциздер және т.б.

Арнайы салықтар

Алдын ала белгіленген мақсаттарға бағытталады.

Мысал: көлік құралдарына салынатын салық (жол қорын құрауға бағытталуы мүмкін).

3) Салық салу органына байланысты

Жалпы мемлекеттік салықтар

  • заңды және жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы;
  • қосылған құн салығы;
  • акциздер;
  • бағалы қағаздар операциялары бойынша салық;
  • жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салығы мен төлемдері.

Жергілікті салықтар мен алымдар

  • жер салығы;
  • заңды және жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салық;
  • көлік құралдарына салынатын салық;
  • кәсіпкерлік субъектілерін тіркегені үшін алынатын алым;
  • жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығына берілетін алымдар;
  • аукционда сатудан алынатын алым.

4) Экономикалық ерекшелігіне қарай

Табысқа салынатын салықтар

Салық төлеушінің салық салынатын объектілерінен түсетін табысына салынады.

Тұтынуға салынатын салықтар

Тұтынушы тауар немесе қызмет құнын төлеген кезде, өз шығыны есебінен төлейді.

5) Объектіні бағалау дәрежесіне қарай

Нақтылы салықтар

Табыс мөлшеріне тікелей тәуелді емес; мүліктің сыртқы белгілеріне қарай алынады.

Мысалдар: жер салығы, мүлік салығы, бағалы қағаздар операциялары бойынша салықтар.

Дербес салықтар

Объектіден алынатын табыс мөлшеріне байланысты салынады.

Мысал: заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы.

Салық саясаты және салық жүйесінің құрылымы

Нарықтық экономиканың қалыптасу кезеңінде салық саясатының негізгі бағыты — тиімді жұмыс істейтін салық жүйесін құру және оны іске асыратын салық механизмін енгізу.

Салық жүйесінің негізгі компоненттері

  • қаржы қатынастары және оларды айқындайтын салықтар;
  • салық механизмі (әдістері, жолдары, нұсқаулар мен әдістемелік құжаттар);
  • салық салуды ұйымдастыру және негізгі қағидаттар.

Салық салу механизмі және оның элементтері

Кез келген механизм бірнеше тетік пен элементтерден тұрады. Салық салу механизмі де белгілі бір салық элементтерінің жиынтығы арқылы сипатталады.

Негізгі элементтер

  • салық субъектісі (салық төлеуші);
  • салық объектісі;
  • салық көзі;
  • салық ставкасы;
  • салық өлшем бірлігі;
  • салық оклады;
  • салық жеңілдіктері;
  • төлеу мерзімі мен тәртібі;
  • салық төлеуші мен салық органдарының құқықтары мен міндеттері;
  • төлеуді бақылау;
  • салықтық жазалау шаралары.

Негізгі ұғымдар

Салық субъектісі
Заң бойынша салық төлеу міндеті жүктелген жеке және заңды тұлғалар.
Салық объектісі
Табыс, мүлік, еңбек қызметі, қызмет көрсету, ақшалай операциялар, мүлікті беру, табиғи қорларды пайдалану, қосылған құн, айналым және т.б.
Салық көзі
Салық салынатын табыс.

Салық ставкасы: түрлері мен логикасы

Салық ставкасы — өлшем бірлігіне шаққандағы салық мөлшері. Ставкалар тұрақты немесе пайыздық түрде белгіленеді.

Тұрақты ставка

Табыс көлеміне тәуелсіз, өлшем бірлігіне нақты сомамен бекітіледі.

Үдемелі (прогрессивті)

Табыс өскен сайын ставка да өседі.

Регрессивті

Табыс азайған сайын ставка да азаяды (кері тәуелділік).

Пропорционалды

Объект мөлшеріне тәуелсіз, тұрақты пайызбен белгіленеді.