.Аяқталмаған өндірістің мәні және есебі.
Аяқталмаған өндірістің мәні және оны есепке алу
Бухгалтерлік есеп стандарттары есепті қаржылық және басқару есебі болып бөлуді, соған сәйкес орталық бухгалтерия құрылымын да екі бағытқа — қаржылық және басқару бухгалтериясына — бөлуді көздейді.
Басқару бухгалтериясы шығындарды келесі бөлімшелердің шоттарында жүргізеді: 90 «Негізгі өндіріс», 91 «Меншікті өндірістің шала фабрикаттары», 92 «Көмекші өндіріс», 93 «Қосымша шығындар», 94 «Әлеуметтік сала», 95 «Өндірістегі ақаулар».
Есепті кезең соңындағы беру тәртібі
Баланс және өзге де есептілікті жасау үшін әрбір есепті кезеңнің соңында басқару бухгалтериясынан қаржылық бухгалтерияға аяқталмаған өндірістің қалдықтары беріледі.
Аяқталмаған өндірістің құнын есепке алу үшін қаржылық бухгалтерияда 1340 «Аяқталмаған өндіріс» шоты қолданылады.
Кезең соңында (қалдықты беру)
1340 шотының дебеті бойынша, 8010 «Негізгі өндіріс», 8020 «Көмекші өндірістер», 8060 «Өндірістегі ақаулар» шоттарының кредиті бойынша көрсетіледі (егер ақауды өндірісте жөндеу немесе түпкілікті ақауды талдау аяқталмаған болса).
Келесі жылдың басында (құнды қайтару)
1340 шотының кредиті бойынша, 8010, 8020, 8030, 8060 шоттарының дебеті бойынша көрсетіледі.
Осылайша 1340 шоттың дербес экономикалық маңызы жоқ: ол аяқталмаған өндірістің құнын қаржылық есепте көрсетуге және оның қалдықтары туралы ақпаратты баланста бейнелеуге арналған.
Талдамалық есептің ерекшелігі
1340 шот — жай шот; ол өнім түрлері, тапсырыстар, қайта жасаулар және өндіріс сатылары бойынша талдамалық есеп жүргізуді талап етпейді. Ал аяқталмаған өндірістің талдамалық есебі толық көлемде 8010, 8020, 8030 және 8060 шоттарында, яғни басқару есебінде жүргізіледі.
Қайтарылған (қайтымды) қалдықтар: ұғымы және бағалануы
Қайтарылған қалдықтар — негізгі, көмекші және қосалқы өндірістерде пайда болатын материалдық қалдықтар. Өнімнің өзіндік құнына енгізілетін материалдық ресурстар шығыстарына қайтарылған қалдықтардың құны қосылмайды.
Нені қайтарылған қалдықтарға жатқызады?
Қайтарылған қалдықтарға материалдар, шикізат, шалафабрикаттар, жылуды сақтайтын материалдар және басқа да материалдық ресурстар жатады. Алайда олар сапасы мен тұтыну қасиеттерін толық немесе ішінара жоғалтуына байланысты тікелей бастапқы мақсатында қолданылмауы мүмкін.
Маңызды шектеулер
- Белгіленген технологияға сәйкес басқа өнім түрін өндіру үшін толыққанды материал ретінде басқа цехтарға/бөлімшелерге берілген ресурстар қалдыққа жатпайды.
- Ілеспе (жолай алынатын) өнімдер де қалдық болып саналмайды; олардың тізімі шығындарды есепке алу және өнімнің өзіндік құнын есептен шығару әдістемесінде айқындалады.
- Қайтымсыз қалдықтар бағалауға жатпайды.
Бағалау тәртібі
1) Егер қалдықтар негізгі өндіріс мұқтажына (бірақ өнім шығымы азая отырып), қосалқы өндіріс мұқтажына немесе кеңінен тұтынатын тауарлар дайындауға пайдаланылса — шикізат пен материалдардың бастапқы құнынан төмендетілген баға бойынша.
2) Қалдықтар қайта өңдеуге немесе сыртқа сатуға жіберілсе — жинау мен өңдеуге жұмсалған шығындарды шегере отырып, қалдықтарға белгіленген баға бойынша.
3) Егер қалдықтар шарт бойынша шикізат немесе толыққанды материал ретінде пайдалану үшін сатылса — шикізат пен материалдардың бастапқы толық бағасы бойынша.
Қалдықтарды пайдалануды нормалау қажет, сондай-ақ оларды кіріске алуды жүйелі бақылау жолға қойылуы тиіс.
Қайтымды қалдықтарды кіріске алу және жазбалар
Қайтымды қалдықтар қоймаларға тауар құжаттамалары бойынша кіріске алынады. Олардың құны «Шикізат пен материалдар» бабы бойынша шикізат пен материалдар шығысын азайтады.
Бухгалтерлік жазба
Кіріске алу: 1315 шотының дебеті бойынша, 8010 шотының кредиті бойынша көрсетіледі. 8010 шоттың кредиті талдамалық есеп регистрлерінде нақтыланып жазылады.
Материалдық шығындар құрамы: сатып алынған бұйымдар, қызметтер, энергия және отын
Сатып алынған бұйымдар мен сыртқы өндірістік қызметтер
Өнімді жинақтауға пайдаланылатын сатып алынған бұйымдар мен шалафабрикаттарға, сондай-ақ дайын өнім алу үшін кәсіпорынның өзінде қосымша өңдеуге жіберілетін сатып алынған ресурстарға жұмсалған шығындар өнімнің жекелеген түрлерінің өзіндік құнына тікелей жатқызылуы мүмкін.
Сондай-ақ сыртқы ұйымдардың өндірістік сипаттағы қызметтері үшін төлемдер (материалдар мен шикізатты өңдеу, өнім дайындаудың жекелеген операцияларын орындау, технологиялық процестерді сақтау үшін бақылау, орталық қоймаға дейін жеткізуге байланысты көлік қызметтері және т.б.) да осы құрамға кіреді.
Қорларды субъектінің өз көлігімен және өз қызметкерлерінің күшімен жеткізуге байланысты шығындар да өндіріс шығындарының тиісті элементтеріне енгізіледі (еңбекақы шығындары, жалақыдан аударымдар және т.б.).
Дайындау-көліктік шығыстар (ДКШ)
Дайындау-көліктік шығыстарға (ДКШ) әдетте келесілер жатады:
- жабдықтау-сату ұйымдарына төленетін үстемелер (наценка);
- жүкті тасымалдағаны үшін қосымша кіре ақы;
- материалдарды субъект қоймасына дейін жеткізу және түсіру шығыстары;
- кеңселерді ұстау шығыстары;
- материалдарды тікелей дайындауға байланысты іссапар шығыстары және т.б.
Технологиялық мақсатқа арналған энергия мен отын
Өндіріс процесінде тікелей жұмсалатын энергияның (барлық түрі) және отынның шығындары есепте шикізат пен материалдар шығысы сияқты тәртіппен көрсетіледі.
Технологиялық мақсаттағы отын шығындарына кәсіпорынның өзі өндірген отын құны да, сырттан сатып алынған отын құны да енгізіледі (мысалы: мартен және домна пештерінде балқыту, металл прокаттау, ұсталық-штампылау, престеу, қыздыру, технологиялық бақылаулар жүргізу және т.б.).
Сондай-ақ кәсіпорынның технологиялық, двигательдік және басқа да өндірістік әрі шаруашылық мұқтаждықтарына жұмсалатын сатып алынған энергияның барлық түрлері қамтылады. Кәсіпорынның өзі шығарған энергияны өндіруге және сатып алынған энергияны тұтыну нүктесіне дейін трансформациялап жеткізуге кеткен шығындар да тиісті шығын элементтеріне енгізіледі.
Өнімнің өзіндік құнына енгізілген материалдық шығындардан қайтымды қалдықтардың құны алып тасталады.
Еңбек ақы, аударымдар және үстеме шығыстар
Еңбекақы шығындары
Өндіріс нәтижелері үшін жұмысшылар мен қызметшілерге төленетін сыйақыларды қоса алғанда, кәсіпорынның негізгі өндірістік персоналының еңбекақысын төлеуге жұмсалған шығындар, сондай-ақ ынталандырушы және өтемақылық төлемдер осы бапта көрсетіледі.
Мердігерлік шарт бойынша орындалған жұмыстар үшін төлем сомасы жұмыстардың сметалары мен төлем құжаттарының негізінде айқындалады.
Жалақыдан аударымдар және әлеуметтік салық
«Жалақыдан аударымдар» бабында есептелген әлеуметтік салық көрсетіледі (мөлшерлеме қолданылатын заңнамаға сәйкес белгіленеді).
Әлеуметтік салық салу объектісі — жұмыс берушілердің қызметкерлерге ақшалай немесе заттай нысанда төлейтін шығыстары.
Үстеме шығыстар және оларды тарату
Үстеме шығыстар — өндірісті басқару және оған қызмет көрсетуге байланысты шығындар. Әрбір цехта дайындалған өнімге үстеме шығыстар қосылады.
Негізгі өндіріс шығындарының құрамындағы үстеме шығыстарды таратқанда 8014 шоты дебеттеліп, 8040 шоты кредиттеледі.
Жекелеген тапсырысты орындау кезінде өндірісті дайындаудың нақты шығындары сол бұйымдардың өзіндік құнына толық көлемде жатқызылады.
Цехтар бойынша шығындарды жинақтау және өзіндік құнды анықтау
Шығындарды топтастыру
Өндірістегі барлық шығындар цех ведомостары бойынша топтастырылады: әрбір цех үшін жеке парақ ашылып, шығындар «Цехтар шығындары» ведомосында жинақталады.
Көмекші бөлімшелер шығындарын енгізу тәртібі
Кәсіпорын жұмысының тиімділігін қамтамасыз ететін көмекші бөлімшелерге, әдетте, жөндеу-механикалық, бу қазандық және автотранспорттық цехтар жатады. Олардың шығындары дайын өнімнің өзіндік құнына белгілі бір кезектілікпен енгізіледі: алдымен жөндеу-механикалық цех шығындары, одан кейін бу қазандық және автотранспорт цехтарының шығындары.
Жалпы үстеме шығысты тарату базасы
Жалпы үстеме шығыстарды тарату көбінесе негізгі өндіріс жұмысшыларының жалақы деңгейіне пропорционалды түрде жүзеге асырылады.
Біртектес өнім кезіндегі есеп
Егер кәсіпорын біртектес өнім шығарса, дайын өнім бірлігінің өзіндік құнын анықтау үшін жалпы шығын сомасы шығарылған өнім санына бөлінеді.
Егер кәсіпорын бірнеше өнім түрін шығарса, шығындарды бөлу және калькуляциялау тәртібі қолданылатын әдістемеге сәйкес айқындалады.