Орта ғасырлық Еуропа мәдениеті
Орта ғасырлық Еуропадағы романдық стильдің қалыптасуы
Орта ғасырлық Еуропа мәдениетінде шамамен 1000 жылдардан бастап өзіндік ерекшелігі бар көркемдік бағыт орныға бастады. Бұл — романдық стиль. «Роман стилі» атауы «роман тілдері» ұғымына ұқсас жасалып, Рим мәдениетіне мирасқорлық идеясын білдіреді.
Қысқа мерзім ішінде кең танылған бұл стиль XI–XIII ғасырларда, әсіресе сәулет пен мүсін өнерінде үстемдік етіп, ірі соборлар салу мен оларды көркемдеуде кеңінен қолданылды. Романдық діни құрылыстар Рим сәулетінің бірқатар белгілерін мұра етіп, көрнектілігімен, ауқымдылығымен, әсерлілігімен және рационалдылығымен дараланды.
Лев Любимовтың пайымы
Лев Любимов романдық өнердің табиғатын ою-өрнек пен бейнелеудің үйлесімі арқылы түсіндіреді: образдың мәнерлілігі мен геометриялық әшекейдің, қарапайымдық пен шарттылықтың, нәзік өрнек пен шомбал, кейде тіпті дөрекі монументтіліктің бір арнаға тоғысуы.
Л. Любимов. Батыс Еуропа өнері. Алматы, 1982, 23-бет.
Шіркеу құрылысы және стильдік синтез
Сәулетшілік жетекші өнерге айналған кезеңде ғимарат салуға айрықша мән берілді. Христиандық наным-сенімнің салтанаты мен жан-жақтылығын көрсету, оның құдіретін паш ету және адамдарды құдайға құлшылыққа ұйыстыру мақсатында шіркеу құрылысы кең өріс алды. Тіпті кейде қажеттілік болмаса да, шіркеулер салына берді.
Романдық стиль бір ғана дәстүрдің шеңберінде қалмай, византиялық, Таяу Шығыстық (әсіресе сириялық), германдық, кельттік және басқа да солтүстік тайпалардың көркемдік тәжірибесін бойына сіңіре алды. Әртүрлі елдердің көркемдік үлгілері тоғысқандықтан, бұл бағыт жалпы «романдық» атаумен орнықты.
Мәдени төңкеріс: өрнек пен пластиканың бірігуі
Роман өнерінің маңызды жаңалығы — ою-өрнекті пластикалық бейнелеумен толықтыруы. Соның нәтижесінде өрнек бұрынғыдай тек әшекей қызметін атқармай, ғимараттың идеялық мазмұнын ашатын жаңа сапаға көтерілді.
Тасқа қонған адам бейнесі
Ендігі жерде тас ғимараттар шебер жасалған адам мүсіндерімен көріктендірілді. Бұл үрдіс кейінгі готикалық дәуірде одан әрі тереңдеп, сәулет пен мүсіннің тұтас ансамбльге айналуына жол ашты.
Готикаға өту: құрылыс техникасы және рухани тәжірибе
Готикалық дәуірде сәулет өнері бұрын-соңды болмаған дәрежеге көтерілді: өзге өнер түрлері сәулетке бағынып, оның талаптарына икемделді. Готикалық стиль негізінен шіркеу мүддесіне сай дамыды.
Орта ғасырлық шіркеулер ауыр тас күмбездерге сүйенді. Мұндай салмақты құрылым орнықты болуы үшін қабырғалар өте қалың етіп көтерілді, ал күмбез тұрғызу күрделі міндет болды: бұл кезеңде көптеген құрылыс дағдылары ұмыт қалған еді. Дегенмен сыналы тастардан қаланған шомбал күмбездер сол заманның елеулі жетістігі саналды.
Шіркеу — қалалық өмірдің белгісі
Шіркеулер ірі қалаларда ғана емес, шағын қалашықтарда да салына бастады. Алыстан көзге шалынатын бұл ғимараттар орта ғасырлық өмірдің ең ірі жетістіктерінің бірі ретінде қабылданды. Қоңырау үні мен орган әуені, бірлесіп мінәжат ету және діни рәсімдерге қатысу қарапайым адамдарды күнделікті күйбеңнен уақытша алыстатып, ерекше рухани күйге бөлейтін.
Франция, Германия, Италия: романдық және готикалық кеңістіктің басты орталықтары
Франция: жетекшілік рөл және ұлы ескерткіштер
Батыс Еуропаның орта ғасырлық өнер тарихында Францияның жетекші рөл атқарғаны белгілі. Романдық кезеңде ол сәулет ізденістерінің ірі орталығына айналды. Париждегі Нотр-Дам соборы — соның ең танымал үлгілерінің бірі: фасадтың сымбаттылығы, геометриялық тәртіпке бағынған құрылымы және мұнаралар ансамблінің тұтастығы ерекше әсер қалдырады.
Сондай-ақ Везеледегі қасиетті Магдалинаның шіркеуі күмбездерінің үйлесімді айбынымен, салтанатты арқаларымен таңдандырады.
Әдебиет: «Роланд туралы жыр»
Романдық кезеңнің тарихи рухын айқын танытқан шығармалардың бірі — XII ғасырдағы «Роланд туралы жыр». Ұлттық тілде жазылған бұл туынды рыцарьлық ерлікті, король мен христиан шіркеуіне адалдықты дәріптеді.
Поэзия: трубадурлар үні
XII–XIII ғасырларда Францияның оңтүстігінде трубадурлар поэзиясы кең жайылды. Олардың сатираларында шіркеу мен феодалдық озбырлыққа қарсы сарын, қарапайым халыққа іш тарту және еркін ойдың нышандары байқалады.
Германия: сәулет мектептері және Вармс соборы
Әртүрлі сәулет мектептерімен танылған Германияда (рейндік, сақ-сондық, вестфальдық) ұлттық рухани байлық ірі ескерткіштер арқылы көрініс тапты. Солардың бірі — Вармс соборы (1174–1234). Ол қала үстінде қалықтап тұрғандай әсер қалдырады; қайта жаңғыртуларға қарамастан бастапқы келбетін сақтаған.
Вармс, Шпейер, Майнц соборларын біріктіретін басты сипат — күрделі асқақтық пен монументті тұтастық.
Шығыстық сюжет пен символ: сүйектен жасалған дойбы
XII ғасырдағы неміс шебері жасаған сүйек дойбыда ағаш басында жеміс теріп отырған адам бейнеленеді; төменде бір ақ, бір қара тышқан ағаштың тамырын кеміреді. Мұндағы ағаш — өмірдің символы, ал екі тышқан — күн мен түн, яғни уақыттың өмірді қысқартатын күшін меңзейді. Ойынның өзі де өмірдің өткіншілігін еске салатын ишараға айналған.
Италия: романдық арнадағы жаңаша жеңілдік
Қайта өрлеу дәуірінің бесігі саналатын Италия мәдениеті де романдық ағымда жарқын көрінді. XI ғасырдың басында Флоренцияда салынған Сан-Миньято шіркеуі ертедегі христиан базиликасын еске түсіретін құрылымымен ерекшеленсе, тікке ұмтылған фасады болашаққа ишара жасағандай әсер қалдырады.
Пиза маңындағы көк майса алқапта орналасқан «Құлап бара жатқан мұнара» мен баптистерий ансамблі де ауқымды бола тұра, өздерінің жеңіл әрі әсем бейнесімен жаңаша көрініс береді. Бұл романдық өнердің идеялық-эстетикалық ұмтылысы тек сұсты айбындылық пен аскетизммен шектелмейтінін аңғартады: өткен мұрамен бірге келешектің нышандары да байқалады.
Романдықтан готикаға: ауқым, биіктік және жарық
Шамамен 1000 жылдан готикалық стиль орныққанға дейін үстемдік еткен романдық стиль орта ғасырлық Еуропаның өзіндік бет-бейнесін қалыптастырды. Ол варварлық тайпалардың көркемдік мәдениеті негізінде дамып, христиандық дүниетанымнан нәр алды. Романдық мұрада жетекші орын алған сәулет өнері римдік, дәлірек айтқанда, гректік базилика идеяларын бойына сіңіру арқылы өзінің бедерін биіктетті.
О. Роденнің бағасы
XIX ғасырдағы француз сәулетшісі О. Роденнің тұжырымы бойынша, романдық сәулет адам өмірінің бірқалыптылығы мен тұрақтылығын паш етіп, үнсіз монументтілігі арқылы адамды еріксіз мойынсұндыра алатын күшке ие.
Қалалардың гүлденуі мен қоғамдық қатынастардың жетілуі өнерде жаңа бағыттың тууына себеп болды. Готикалық стиль шамамен 1140 жылдарда Францияда қалыптасып, кейін Батыс Еуропаға кең тарады; көптеген өңірлерде XV ғасырға дейін, ал кей жерлерде XVI ғасырға дейін үстемдік етті.
Романдық
Ауқымды, салмақты, қалың қабырғалы құрылымдар. Негізгі әсер — беріктік пен тұрақтылық.
Готикалық
Биікке ұмтылған, жеңіл көрінетін, кең терезелі және жарыққа толы кеңістік. Негізгі әсер — асқақтық пен нұр.
Ортақ негіз
Арқа мен күмбез секілді римдік инженерлік шешімдер орта ғасыр құрылыс өнерінің өзегіне айналып, жаңа деңгейде қайта дамыды.
Готиканың кезеңдері және биіктік рекорды
Францияда үш ғасыр бойы салтанат құрған готика шартты түрде үш кезеңнен өтті: алғашқы готика, кемелденген (жоғары дамыған) готика, әрі кейінгі кезеңдер. Готикалық сәулет романдық құрылыстарға қарағанда әлдеқайда биікке көтерілді: романдық ғимараттардың биіктігі көбіне 18–20 метрден аспаса, Париж Нотр-Дамының биіктігі 32 метрге жетті; кейін басқа соборларда бұл межелер одан әрі өсті.
Нотр-Дам — идея мен мәдениеттің куәсі
Уақыт өтсе де, Париждегі Құдай-ана соборы Батыс Еуропа сәулет өнеріндегі жаңа кезеңнің бастауында тұрған, француз көркем кемеңгерлігінің ең таңдаулы туындыларының бірі болып қала береді.
Лев Любимов Нотр-Дамды Египет пирамидалары, Афины Парфеноны немесе Константинопольдегі София соборы тәрізді, оны тудырған халықтың идеялары мен ғасырлар бойы қалыптасқан көркем мәдениеттің айғағы ретінде бағалайды.
Л. Любимов. Батыс Еуропа өнері. Алматы, 1982, 62-бет.
Француз готикасының шыңы саналатын Реймс соборы тарихи оқиғалардың да куәсі болды: француз корольдері осында тәж киді, ал Жанна д’Арк жеңіс туын осы жерде қойғаны айтылады. Оның фасады, торлы терезелері, үш қабатты мұнаралары және мүсіндік әшекейлері сәулет пен мүсіннің біртұтас үндестігін айқын көрсетеді.
Еуропаға таралуы: Германия, Италия, Англия
Германия: соборлар дәстүрі
Германия Франция мен Англияға қарағанда готикаға кешірек бет бұрғанымен, готикалық әсемдік идеясын жүзеге асыруда елеулі табысқа жетті. Неміс халқының мақтанышы саналатын Кельн соборы туралы Гогольдің «готикалық өнердің тәжі» деген бағасы кең тараған.
Көкке тік көтерілген Фрейбург соборы да неміс готикасының айрықша үлгісі ретінде аталады. Ал Страсбург соборы француз бен неміс дәстүрлерінің сабақтастығын танытып, ұлттық ерекшелікпен қатар интернационалдық мазмұнға ие ескерткішке айналды; оның бас сәулетшісі — неміс Эрвин Штейнбахский.
Италия мен Англия: өзіндік нұсқалар
Италия сәулетшілері де готикалық ескерткіштерімен мақтана алады. Солардың бірі — Санта Мария Новелла шіркеуі (XIII–XIV ғғ.). Қайта өрлеу дәуірінің алыбы Микеланджело оны өзімнің «қалыңдығым» деп атаған деген дерек кең тараған.
Ал Англияда готика XIV ғасырда кең қанат жайып, үйлесімі күшті сәндік готиканың гүлденуін және «перпендикулярлық стильге» өту үдерісін көрсетті.
Құрылыс артельдері және готиканың «көшпелі» тәжірибесі
Готикалық кезеңде алып құрылыстарды кәсіптік артельдерге біріккен қолөнершілер салды. Қай жерде құрылыс жүрсе, олар сонда барып еңбек ететін. Бұл тәжірибе готикалық сәулеттің Еуропаға кең тарауына ықпал етті.
Неміс жерінде пайда болып, кейін Франция мен Англияға тараған артель мүшелері сәулет өнерінің құпияларын жетік меңгеріп, оны сыртқа жария етпеуге тырысты. Өзара символикалық тілмен сөйлесіп, ішкі тәртіпті қатаң сақтаған. Бұл орта ғасыр тас қалаушыларының кәсібіне қаншалықты үлкен мән бергенін көрсетеді.
Готика тек соборлармен шектелмеді: ашық галереялы қалалық ратушалар, Руандағы сот сарайы сияқты азаматтық ғимараттар, сәнді жеке үйлер және сәулеттің ажырамас бөлігіне айналған тас мүсіндер — бәрі де өнерпаз қиялдың, болашаққа үміттің және адамгершілікке ұмтылған еріктің куәсі.
Қорытынды: романдық пен готиканың мәңгілік мұрасы
Готикалық өнер өкілдері адамзаттың арман-мұңын шындық аясында бейнелеу үшін кейіпкерлерін барынша әсерлі етуге ұмтылды; әр образдан адамның нақты бейнесін жасауға талпыныс байқалды. Осы тұрғыдан алғанда романдық та, готикалық та дәуірдің үздік туындылары көркем өнердің өшпес асыл қазынасы болып қала береді.
Алайда XIII ғасырда кемеліне келген готика біртіндеп айқындығын жоғалтып, орта ғасырдың соңына қарай тоқырау белгілерін көрсетті. Бұл құбылыс тек Францияға ғана емес, жалпы еуропалық өнер дамуына тән заңды үдеріс еді.
Орта ғасырлық мәдениет туралы түйін
Орта ғасырлық мәдениет халықтық сипатта болды және халықтың ой-армандарын мүмкіндігінше нақты бейнелеуге ұмтылды. Бүгінгі мәдени дамудың биік деңгейінде орта ғасыр мұрасын қайта бағалау — өткен дәуір өнерінің ұлылығын қастерлеумен қатар, оны терең түсінуге деген замана талабы.