Батыстағы әлеуметтік жұмыс теориясының даму тарихы.

Батыста әлеуметтік жұмыс қоғамдық құрылыс ретінде қалыптасып, біртіндеп дербес қоғамдық институтқа айналды. Осы үдеріс әлеуметтік жұмысты адамдар қызметінің ерекше саласы ретінде жан-жақты ғылыми зерттеудің объектісіне шығарды. ХХ ғасырдың соңына қарай әлеуметтік жұмыстың ғылыми түсіндірілуі мен оның теориялық тарихы туралы жүйелі түрде айтуға мүмкіндік туды. Бұл тарих тек қоғамның «әлсіз» топтарын әлеуметтік қорғау тәжірибесін теориялық тұрғыдан меңгерумен ғана шектелмейді; ол теориялық білімнің өз эволюциясымен және жекелеген ғылыми мектептердің қызметімен тікелей байланысты.

Теориялық дәстүрдің қалыптасуы

Шетелдік ғылыми дәстүрде әлеуметтік жұмысты теориялық зерттеудің тарихына арналған еңбектер көп. Бұл еңбектерде әлеуметтік ойдың эволюциясы, қайырымдылықтың қоғамдық құбылыс ретіндегі мәнін түсіну, әлеуметтік рөлдер туралы көзқарастар және әлеуметтік көмекке мұқтаж адамдарды ғылыми тұрғыдан зерттеу тәсілдерінің қалыптасуы көрсетіледі.

Әлеуметтік жұмыс тарихына арналған көптеген шолуларда оның мамандық ретінде қалыптасуы қайырымдылық қоғамдарының пайда болуы мен дамуымен байланыстырылады. ХІХ–ХХ ғасырлардың екінші жартысындағы ерте теориялық еңбектерде әлеуметтік көмектің тиімділігі, яғни көмек көрсетуші субъектінің адамның әлеуметтік-тұрмыстық және материалдық жағдайын жақсартуға ықпал ету мүмкіндігі қарастырылды. Отбасына көмек беру қоғамның, мемлекеттің және жеке тұлғаның моральдық міндеті ретінде түсіндірілді.

Әдіснамаға бетбұрыс

Әлеуметтік жұмысты ғылыми тұрғыдан түсіну әлеуметтік көмектің нақты шараларында әдістемелік тәртіп орнатуға, әлеуметтік қызмет көрсетудің оңтайлы нұсқаларын іздеуге бағытталды. Бұл, өз кезегінде, адамдардың өмір сүру жағдайын зерттеудің сенімді әдістеріне және адам мен қоғам туралы ғылымдардың деректеріне сүйенуді талап етті.

«Ғылыми әлеуметтік жұмыс» және Мэри Ричмонд ықпалы

ХІХ–ХХ ғасырлар — әлеуметтік жұмысты ғылыми зерттеу тенденциялары қалыптасқан және батыс елдерінде теориялық тұрғыдан негізделе бастаған кезең. Осы уақытта «ғылыми әлеуметтік жұмыс» бағыты дамыды. Бұған 1915–1920 жылдардағы Мэри Ричмондтың еңбектерін мысал етуге болады.

Ричмонд ұсынған түйін

Әлеуметтік жұмыс сапасын зерттеу мен бағалаудың жүйелі тәсілдері.
Әлеуметтік мәселелерді диагностикалау қажеттілігі және оны әлеуметтік қызметкер жұмысының өзегі ретінде түсіну.

Бұл дәстүрді қайырымдылықтың әртүрлі формаларын түсіндіруге сүйенген моральдық-терапевтік бағыт ретінде сипаттауға болады.

Психоанализ ықпалы және психодинамикалық модельдер

Әлеуметтік жұмыс тәжірибесін ғылыми деңгейде негіздеуге ұмтылыс нәтижесінде 1920–1930 жылдары З. Фрейд пен оның ізбасарларының психоаналитикалық идеялары әлеуметтік жұмысты теориялық түсіндіруде алдыңғы қатарға шықты. Бұл психоаналитикалық көзқарас моральдық-терапевтік дәстүрмен ұштасып, кейбір батыстық мамандардың пікірінше, әлеуметтік жұмысқа дәлдігі төмен, ғылыми негізі әлсіз түсіндірулердің енуіне де әсер етті.

Дегенмен, әлеуметтік қызметкер қызметінің күрделенуі мен кәсіби шеберліктің артуы, сондай-ақ психоанализдің медициналық және әлеуметтік реабилитация тәжірибелерінде кең қолданылуы психодинамикалық бағдарланған әлеуметтік жұмыс модельдерінің теориялық және әдістемелік құрылымын қалыптастырды.

Ығысу факторлары (1950 жылдарға дейін)

Психодинамикалық ықпал біртіндеп екі бағыттың әсерінен әлсіреді: бір жағынан — эго-психология жетістіктері, екінші жағынан — әлеуметтік және жүйелік зерттеулердің кеңеюі.

Микроорта, қауымдастық және бихевиористік бағдар

Эго-психологияның дамуы әлеуметтік топтарға көмек көрсетудің теориялық түсініктеріне қызығушылықты артты. Бұл индивидке оның микроортасында көмек көрсету тәсілдерін белсенді дамытуға, терапевтік мүмкіндіктерді талдауға және қауымдастықтардың әлеуметтік-педагогикалық әлеуетін бағалауға ықпал етті. Сонымен бірге өмір сүру ортасын сауықтыру, қолайлы жағдайларды сақтау және салауатты өмір салтын қолдау мәселелері өзектене түсті.

1) Танымға негізделген түсіндіру

Тәртіпті психологиялық тұрғыда түсіндіру жүйелері күшейіп, стимулдар мен қызығушылықтарға сәйкес келетін танымдық бағдарлар және таным теориясына сүйенген бихевиористік бағыт маңызды орын ала бастады. Бұл үрдіс әлеуметтік жұмыста психоанализ мүмкіндіктерінің шектеулілігін біртіндеп түсінумен және психодинамикалық теорияның ішкі эволюциясымен байланысты болды.

2) Әлеуметтік теориялармен жақындасу

Әлеуметтік жұмыс теориясының тұрақтануы әлеуметтік теориялар мен әлеуметтік тәжірибелерді зерттеудің ықпалы күшейген кезеңмен тұспа-тұс келді. Мұнда әлеуметтік-экономикалық, мәдени және саяси факторларды жүйелі талдау ерекше мәнге ие болды.

Психологиялық және психодинамикалық зерттеулер мінез-құлық пен психикадағы бейсаналық үдерістермен қатар, таным динамикасын және әлеуметтік-психологиялық факторлар әсерін есепке алудың маңызын айқындады.

ХХ ғасырдың екінші жартысы: саясат, жаңа модельдер және жаһандық контекст

ХХ ғасырдың екінші жартысында әлеуметтік зерттеулердің елеулі жетістіктері әлеуметтік ойлау парадигмасын жаңғыртып қана қоймай, жаңа тұжырымдамалардың қалыптасуына жол ашты. Бұл әлеуметтік жұмыс теориясында да айтарлықтай өзгерістер туғызды. Сонымен бірге, әсіресе Еуропада марксистік әлеуметтік парадигманың ықпалын да ескерген жөн: индустриялық дамыған бірқатар елдерде солшыл күштердің ықпалы артып, үкіметтің әлеуметтік проблематикаға қызығушылығы күшейді.

Осы кезеңде АҚШ-та кедейшілікке қарсы бағдарламалар әзірленіп, қауымдастық және жергілікті өзін-өзі басқару деңгейінде қайта құрулар басталды. Әлеуметтік жұмыстың жаңа модельдері Швецияда, Канадада, Францияда, кейін Германияда, сондай-ақ Сингапур мен Оңтүстік Кореяда қалыптасты.

Бұрынғы социалистік елдер үшін сауатсыздық пен жұмыссыздықты азайту бағытындағы шаралар маңызды болды. Сонымен қатар деколонизация үдерісі және «үшінші әлем» елдерінің тәуелсізденуі әлеуметтік құбылыс ретінде кең танылды. Дамушы мемлекеттерде әлеуметтік бағдардың күшеюі жергілікті идеологиямен, әлеуметтік мәдениетпен және қоғамдық-саяси тәжірибемен ұштасып, халықты мемлекеттік деңгейде әлеуметтік қорғауға, дағдарысты кезеңдерде қолдауға басымдық берді.

Мемлекеттік өлшемнің күшеюі және теориядағы өзгерістер

Халықты қолдаудың әлеуметтік-қоғамдық формалары мемлекеттік орталықтандырылған бағдарламалар арқылы күшейіп, тиімді әлеуметтік саясат пен әлеуметтік жұмысты негіздейтін теориялық құрылымдардың бастамасына айналды. Осы үдерістер әлеуметтік көмектің орталықтануын арттырып, әлеуметтік жұмыстың қоғамдық және ұлттық-аймақтық ерекшеліктеріне назарды күшейтті.

1) Көзқарастарды интеграциялау

Әлеуметтік жұмыстың маңызды мәселелерін түсіндірудегі әртүрлі көзқарастарды біріктіру үрдісі күшейді. Әлеуметтік факторларға назардың артуы теориялық-әдістемелік негіздерде құқықтық аспектілерді, әлеуметтік құрылым технологияларының құқықтық базасын және әлеуметтік саясатты іске асыруға қоғамдық-саяси қолдау мәселесін айқынырақ алға шығарды.

2) Пәнаралық байланыстардың кеңеюі

Әлеуметтік жұмыс теориясы адам және қоғам туралы ғылымдардың жүйелі нәтижелеріне көбірек сүйене бастады. Бұл әлеуметтік жұмысты түсіндіруде психология, социология, педагогика, саясаттану және құқық салаларымен байланыстарды күшейтті.

Нәтижесінде әлеуметтік жұмыс теориясы тәжірибені сипаттаудан тәжірибені дәлелдеуге, салыстыруға және басқаруға мүмкіндік беретін ұғымдық және әдістемелік жүйелерге қарай қозғалды.