БАЙЖАНҰЛЫ ЖАЯУ МҰСА
Байжанұлы Жаяу Мұса (1835–1929): ән мен азаматтық үнді тоғыстырған тұлға
Байжанұлы Жаяу Мұса (1835–1929) — қазақ халқының әйгілі әнші-композиторы, ақын. Туған жері — Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы Жасыбай көлінің жағасы, Ақшоқы алқабы. Шыққан тегі — Орта жүз, Арғын ішіндегі Сүйіндік руы.
Өмір жолының бастауы: оқу, қала мәдениеті, аспаптар
Алдымен ауыл молласынан оқып, сауатын ашады. Кейін өнер-білімге ұмтылып, Қызылжар мен Омбы қалаларына барады. Омбыдағы орыс мектебінде оқып, қала өнерпаздарымен араласа жүріп, домбыра, сырнай, скрипка сияқты аспаптарды меңгереді.
Өз сезім-күйін әнге қосуды жетілдіріп, музыкалық-әдеби кештерге қатысады. Осы жылдары бойындағы өнерін жұрт алдында көрсетіп, орындаушылық және композиторлық қырын айқын таныта бастайды.
Назар аударуға тұрарлық
Қалалық орта Жаяу Мұсаның музыкалық көкжиегін кеңейтіп қана қоймай, оның қоғамдық ой-санасының да қалыптасуына ықпал етті.
Қоғамдық көзқарастың қалыптасуы және ел ішіндегі күрес
Қалада өткерген жылдарында Жаяу Мұса сол дәуірдің саяси-әлеуметтік өмірін тереңірек танып, туған елінің бодандықтағы мүшкіл халін ой елегінен өткізеді. Санасы толысқан шағында елге оралып, ел ішіндегі әлеуметтік әділетсіздіктер мен сыртқы өктемдікті жай ғана бақылап қалмай, өз ұстанымын өнері мен іс-әрекеті арқылы танытады.
Әлеуметтік теңсіздікті әшкерелеген «Ақ сиса» сияқты әндері ел арасына кең тарайды. Ақырында оған «патша саясатына наразы адам» деген айып тағылып, Тобылға жер аударылады.
Тақырып өзегі
Әділетсіздік пен теңсіздікке қарсы азаматтық үн.
Құралы
Ән, сөз, қоғамдық пікірге әсер ететін өнер.
Нәтижесі
Қуғын-сүргін, бірақ шығармашылық қуаттың артуы.
Жер аудару, әскер қатары және алыс сапарлар
Тобыл түрмесінде Жаяу Мұса генерал-губернаторға хат жазып, әскер қатарына алуды өтінеді. Өтініші қабылданып, оның күрделі, сапарға толы әскери өмірі басталады.
Ол Тобыл, Орынбор, Қазан, Новгород, Мәскеу, Владимир, Петербург қалаларында болып, Польша мен Литва жерін көреді. Кейін Қоқан хандығының саясатына қарсы жұмсалған полковник М. Черняевтің әскер құрамында Алатау, Әулиеата, Шымкент жорықтарына қатысады.
Осы жорықтарда Ресей әскерінің зорлықшыл әрекеттерін өз көзімен көрген Жаяу Мұса қатты налиды. Көрген қиянат пен қиындықты ән-жырына арқау етеді.
Сағыныштан туған әуен
Алыста жүріп, туған жерін аңсап «Сүйіндік» әнін шығарады. Сондай-ақ «Толғау», «Арап ұрыға», «Бозторғай», «Хаулау» әндеріне өмірден көрген тауқымет, әділетсіздік, қорлық тақырыбы өзек болады.
Елге оралу және шығармашылықтың кемел шағы
Өмірдің талай тауқыметін бастан өткеріп, еліне оралған соң Жаяу Мұса әлеуметтік-саяси теңсіздікке арналған әндер шығаруды тоқтатпай, одан әрі жалғастырады. Ақмола уезіне қарасты Құлбай атты байдың немере қызы Сапармен көңіл жарастырып, отбасын құрып, қоғамдық-саяси мәселелерге белсене араласады.
Ол қазақтың ән өнерін мазмұн және түр жағынан байытып, шығармашылық жаңалықтар енгізген аса дарынды композитор болды. Әуен сазын жаңа биіктерге көтеріп, өз дәуірінің арман-аңсарын әнмен бедерлей білді.
Өнердегі жаңалығы
Әннің құрылымы мен мазмұнын байытып, қазақы әуездің мүмкіндігін кеңейтті.
Ой-тұғыры
Әлеуметтік көзқарасы мен азаматтық ұстанымы демократтық-ағартушылық озық идеялармен сабақтасты.
Мұра және ықпал
Жаяу Мұса өз шығармаларында қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, халықтың жан дүниесін дәл таныта білді. Оның әндерін халық бүгінге дейін сүйіп тыңдайды. Алуан нақышты, асқақ әуендері кейінгі Қазақстан композиторларының көптеген туындыларына арқау болды.