Структуралық лингвистика

ХХ ғасырдың алғашқы жартысында қалыптасқан ең көрнекті әрі кең тараған лингвистикалық бағыттардың бірі — структуралық лингвистика. Бұл мектеп салыстырмалы-тарихи тіл біліміне және оның бір тармағы болған жас грамматикалық мектепке қарсы бағытта туып, дамыды.

Неге дәл ХХ ғасырда?

Структуралық әдістің дүниеге келуіне ішкі және сыртқы себептер әсер етті. Ең негізгі сыртқы себеп — ХХ ғасыр ғылымындағы жалпы әдіснамалық бетбұрыс: ХІХ ғасырда ғылым көбіне тәжірибелік бақылаудан алынған фактілерді жинау мен сипаттауға сүйенсе, ХХ ғасырда зерттеу нысанының ішкі заңдылықтарын, оның құрылымын, элементтердің арақатынасын және өзара әсерін ашуға ұмтылыс күшейді.

Ғасыр басынан бастап философия, жаратылыстану, әдебиеттану, тарих, эстетика, психология, социология, этнография сияқты көптеген ғылымдар құбылысты өзара тәуелді элементтерден тұратын күрделі тұтас жүйе деп қарап, сол тұрғыдан зерттеуді белсенді түрде дамытты. Бұл үрдіс тіл біліміне де тікелей ықпал етті.

Ғылым мен технология ықпалы

Кибернетика, математикалық логика сияқты жаңа салалардың дамуы
Электронды есептеуіш машиналардың пайда болуы және оларды тілге қолдану талабы
Тілдің практикалық қызметінің күрделене түсуі

Таза лингвистикалық себептер

ХІХ ғасырда салыстырмалы-тарихи тіл білімі тіл туыстықтарын анықтауға, тілдің түп-төркінін табуға көбірек назар аударды. Ал тілдің ішкі құрылысы, элементтердің байланысы мен олардың заңдылықтары туралы тұжырымды, жүйелі жауаптар жеткіліксіз болды.

Жас грамматизмге реакция және жаңа арна қажеттігі

ХІХ ғасырдың соңында беделге ие болған жас грамматизмнің жемісті тұстары болғанымен, ол тіл білімінің зерттеу өрісін тарылтты. Тілдік тұтастықты тануға «атомизм» ұстанымы бөгет жасады. Логикалық талдау, теориялық терең қорытынды жасау, ғылыми абстракцияға жеткілікті мән берілмеді.

А.А. Реформатскийдің байқауынша, эмпиризмге шектен тыс сүйену «кім тілдік материалды көп жинайды?» деген тәрізді жарысқа ұқсас үрдіс туғызды. Осындай олқылықтар ХХ ғасырдың басында айқын көрініп, тіл білімінде жаңа бағыт іздеу қажеттігін күшейтті. Ізденістің нәтижесінде структурализм әдісі қалыптасты.

Структурализм бір күнде пайда болған құбылыс емес. Оның бастапқы соқпақтары В. Гумбольдт, Ф. де Соссюр, И.А. Бодуэн де Куртенэ еңбектерінде салынды. Структуралистер, әсіресе, де Соссюр идеяларына сүйенді.

Негізгі мектептер және ортақ қағидалар

Структурализмнің кеңінен танылған үш негізгі мектебі бар: Прага (Чехословакия), Копенгаген (Дания) және дескриптивтік мектеп (Америка). Оларды біріктіретін ортақ бағыттар мен проблемалар төмендегідей.

1) Тілді жүйе және құрылым ретінде түсіну

Барлық структуралистік мектептер тілдік элементтерді өзара байланысқан тұтас жүйе деп қарастырады. Тіл білімінің міндеті — тілдік құрылымды зерттеу. Жас грамматистер көбіне дифференциацияға сүйеніп, элементтерді бөлек-бөлек сипаттауға бейім болса, структуралистер элементтерді өзара қатынаста, тұтастықта қарастыратын интеграциялық принципті алға шығарады.

2) Құрылымдық жіктелу және ішкі байланыс

Тілдің ең негізгі қасиеті — оның элементтерге жіктелуі және сол элементтердің ішкі байланысы. Тілдік құрылым элементтері арасындағы байланысты талдау — тіл білімінің өзіне ғана тән басты нысаны ретінде танылады.

3) Тіл — таңбалар жүйесі

Ф. де Соссюр дәстүрімен тіл таңбалар жүйесі ретінде түсіндіріледі. Демек, элементтердің мәні олардың өзара қатынасы мен қызметінен көрінеді.

4) Синхрония және диахрония

Синхрондық зерттеу тіл жүйесінің ішкі механизмін ашуда шешуші рөл атқарады деп танылып, көбіне бірінші орынға қойылады (Прага мектебі бұл мәселені өзгеше түсіндіреді).

Ортақ ұстанымдар болғанымен, әр мектептің өзінше дамытқан ерекше проблемалары да бар. Сол ерекшелікті айқын көру үшін Прага мектебіне қысқаша тоқталайық.

Прага мектебі: функционалдық бағыт

Прага мектебі дербес лингвистикалық үйірме ретінде 1926 жылы қалыптасты. Ұйымдастырушысы — чех ғалымы, профессор В. Матезиус (1882–1945). Үйірме құрамында Б. Гавранек, Б. Трнка, В. Скалицка, сондай-ақ орыс эмигранттары С. Карцевский, Р. Якобсон, Н. Трубецкой және басқалар болды. 1929 жылдан бастап «Прага лингвистикалық үйірмесінің еңбектері» атты жинақ шығып тұрды; бағдарламалық «Тезистер» сол жинақтың алғашқы томында жарияланды.

Негізгі идея

Прага лингвистері тіл білімінің басты нысаны — тілдің құрылымдық жүйесі және тілдік элементтердің қызметі деп білді. Әрбір элемент тілдік жүйеде атқаратын қызметіне қарай бағалануы керек. Тіл — белгілі бір мақсат үшін қолданылатын тілдік таңбалардың функционалды жүйесі.

Осы себептен бұл бағытты «Прагалық функционалды лингвистика» деп те атайды. Олардың түсіндіруінше, адамның ойлау, сезіну, ерік білдіру сияқты психикалық қабілеттері тілдің үш түрлі қызметін қалыптастырады: коммуникативтік, білдірушілік, қаратпалық. Бұл қызметтер сөйлем түрлерімен және сөйлеу актісіндегі таңбалардың ұйымдасуымен сәйкес келеді.

Прага мектебінің басты табысы: фонология

Прага мектебі өкілдері әртүрлі мәселелермен айналысқанымен, ең ірі нәтижеге жеткен саласы — фонология. Олар фонологияны функционалды лингвистиканың жетекші пәні деп санады. Бұл бағытта олар Бодуэн де Куртенэнің фонема туралы ілімін негізге алып, оны әрі қарай дамытты. Әсіресе Н. С. Трубецкойдың рөлі айрықша болды.

Фонетика мен фонологияны айыру

Прагалықтардың түсіндіруінше, фонетика сөйлеу дыбыстарын, олардың физикалық-физиологиялық қасиеттерін зерттейді. Ал фонология дыбыстардың функциясын, яғни мағына ажыратқыштық қызметін қарастырады.

Фонема және оппозиция

Фонологияның негізгі нысаны — фонема, тілдің ең кіші фонологиялық бірлігі. Сөйлеу дыбыстары фонеманың материалдық көріністері ретінде қаралады. Фонема сөздерді бір-бірінен айырып, лексикалық және грамматикалық мағыналарды ажыратуға қызмет етеді. Фонемалардың мағына ажырататын қарама-қарсылығы фонологиялық оппозициялар арқылы сипатталады; оппозиция бұл салада шешуші ұғым саналады.

Трубецкой «Фонология негіздері» атты еңбегінде (автор қайтыс болғаннан кейін, 1939 жылы неміс тілінде жарық көрген; 1960 жылы орыс тіліне аударылған) әртүрлі тілдердің фонологиялық жүйелерін талдап сипаттады.

Басқа салаларға ықпал

Прага структуралистері құрылымдық әдісті морфологияда да қолданды: морфема, морфологиялық оппозиция секілді ұғымдарды талдады. Сонымен қатар әдеби тіл теориясына айрықша назар аударып, әдеби норма, стиль, сөйлеу мәдениеті мәселелерін зерттеуге үлес қосты.

Синхрония мен диахрония туралы ұстанымы

Прага мектебі синхрондық зерттеудің маңызын мойындай отырып, синхрония мен диахронияны бір-біріне қарсы қойып, арасына «бітіспес қайшылық» орнатуға болмайды деп есептеді. Диахрондық зерттеу жүйені де, функцияны да есепке алмаса, өз міндетін толық атқара алмайды; бұл талап синхрондық сипаттауға да қатысты. Себебі синхрондық сипаттау тіл эволюциясын — бір жүйенің екінші жүйемен алмасуын — ескермесе, тілдің табиғатын толық аша алмайды.

Тілдің «автономиясы» туралы

Прагалықтар тілді дүниетанымдық құрал ретінде мәдениетпен, көркемөнермен, әдебиетпен тығыз байланыста қарастырды. Тілді өзімен өзі тұйықталған, толық автономды құбылыс деу де, жүйені мүлде өзгермейтін таза синхрондық ғана құрылым деу де — қате. Жүйе үнемі қозғалыста, үздіксіз өзгерісте болады.

Қорытынды: ықпалы және маңызы

Прага өкілдері өздеріне дейінгі бағыттардың, әсіресе жас грамматикалық мектептің табыстарын жоққа шығармай, көп жағдайда өздерін оның мұрагері ретінде таныды. Сонымен бірге олар де Соссюр тұжырымдарына бірқатар түзетулер енгізіп, идеяларды дамыта түсті және ХХ ғасыр лингвистикасына елеулі үлес қосты.

Прага мектебі беделді лингвистикалық бағыт ретінде шамамен ХХ ғасырдың ортасына дейін белсенді өмір сүрді. Оның ықпалы қазіргі Чехия мен басқа да елдердің лингвистикасында бүгінге дейін сезіледі.