Сақтар
Сақтар — б.з.б. I мыңжылдықта Қазақстан мен Орта Азияны мекендеген қуатты тайпалық бірлестіктер. Ежелгі грек деректерінде оларды жиі скифтер деп атаған. Сақтар туралы негізгі мәліметтерді грек тарихшысы Геродот «Тарих» еңбегінде, сондай-ақ географ Страбон «Географиясында» жазып қалдырған.
Нақтылау
Бұл бірлестікке массагеттер, исседондар, аландар, каспийлер, сарматтар сияқты тайпалар кіргені туралы деректер бар.
Парсы патшасы Дарий I-дің Накши-Рустамдағы (Персеполь маңы) тас жазбаларында сақтар үш топ ретінде көрсетіледі.
-
Парадария — «теңіздің арғы бетіндегі сақтар» (көбіне еуропалық скифтермен немесе Арал теңізі мен Сырдарияның арғы беті өңірімен байланыстырылатын топ).
-
Хаомаварга — хаома сусынын дайындайтын сақтар (Ферғана аймағын мекендегені айтылады).
-
Тиграхауда — «шошақ бөрікті сақтар» (Сырдарияның орта ағысы мен Жетісу өңірін мекендеген топ).
Дүниетаным
Сақтар көк тәңіріне табынған. Күн, найзағай, жел-дауыл сияқты табиғат күштері ерекше құрметтелген.
Билеу дәстүрі
Ел басқаруда матриархаттық дәстүр белгілері сақталғаны айтылады. Мысал ретінде Зарина мен Томирис есімдері аталады.
Кей деректерде сақ әулетінің негізін қалаушы ретінде Алып Ер Тоңға (Афрасиаб) аталады. Бұл — тарихи дерек пен аңыздық қабат тоғысатын тұлға.
Сақтардың саяси тарихы
Кир жорығы және Томирис аңызы
Парсы патшасы Кир б.з.б. 558—529 жылдары Мидия патшасы Крезбен соғыс кезінде сақтармен одақтас болғаны айтылады. Кейін Кир массагеттер мен сақтарды бағындыруды көздеп, сақ жеріне басып кіреді. Алайда парсылар жеңдік деп ойлаған сәтте сақ жауынгерлері тұтқиылдан соққы беріп, Кирдің өзі де, әскері де қаза табады. Томирис туралы аңыз осы оқиғалармен байланыстырылып айтылады.
Дарий I және грек-парсы соғыстары
Кирдің Орта Азияға бағытталған жорықтарын Дарий I (б.з.б. 521—486 жж.) жалғастырды. Парсылар сақтардың бір бөлігін қысқа уақытқа бағындырған. Б.з.б. VI ғасырдың соңы — V ғасырдың басында (500—449 жж.) грек-парсы соғыстарында сақ тайпалары парсылар жағында болғаны айтылады. 490 жылы Марафон түбіндегі шайқаста да олар парсы әскерінің құрамында гректерге қарсы соғысқан.
Александр Македонскийдің Орта Азияға келуі
Б.з.б. IV ғасырдың 30-жылдарында Александр Македонский Ахеменидтердің соңғы билеушісі Дарий III Кодоман әскерін талқандап, Орта Азияға басып кіреді. Грек әскері Маракандты (Самарқанд) алып, Сырдарияға жетеді және өңірде орнығу үшін «Шеткі Александр» (Александрия Эсхата) қаласын салады. Дегенмен ауа райының ыстығы, ауыр жағдайлар және Александрдың сырқаттануы гректерді Самарқандқа шегінуге мәжбүр етеді. Александр б.з.б. 323 жылы сүзектен қайтыс болып, оның империясы тез арада ыдырайды.
Археологиялық ескерткіштері
Сақ дәуірінен бізге жеткен негізгі дереккөздер — қорымдар, жартастағы суреттер, сондай-ақ қазына көмбелері мен тұрмыстық бұйымдар. Бұл ескерткіштер аймақтарға қарай өзіндік ерекшеліктерімен көрінеді.
Орталық Қазақстан: Тасмола мәдениеті
Орталық Қазақстаннан Тасмола мәдениеті (б.з.д. VII—III ғғ.) анықталған. Зерттеулерді Ә. Марғұлан мен М. Қадырбаев жүргізді. Бұл өңір обаларының айрықша белгісі — тас жалдары, яғни «мұрты» бар құрылым.
-
Негізгі обаға жанаса немесе оның шығыс жағында кіші оба орналасады.
-
Кіші обадан шығысқа қарай доғаша иілген, ені шамамен 1,5–2 м, ұзындығы 2–200 м (кейде одан да ұзын) екі тас жал созылып жатады.
-
Үлкен обада адам жерленсе, кіші қорғанда көбіне ат пен ағаш ыдыстар қойылады.
Батыс және Солтүстік Қазақстан: қорымдар шоғырлары
Еділ мен Жайық арасындағы аймақта, сондай-ақ Үлкен және Кіші өзен бойларында, Қамыс-Самар көлдері маңында, Елек, Шаған, Ембі жағалауларында қорымдар жиі кездеседі. Обалардың көпшілігі үйінділі, ірі обалар орлармен қоршалған.
Бұл өңірде тас үйінділі немесе топырақ пен ұсақ тастар аралас үйінділі обалар сиректеу. Қабір шұңқырлары шығыстан батысқа қарай бағытталып қазылып, жерлеу кейде моланың өзіне емес, үйіндінің астындағы арнайы дайындалған алаңға жасалған.
Шығыс Қазақстан: Алтай–Шілікті–Берел
Шығыс Қазақстан ескерткіштері Алтай аясында, Шыңғыстау мен Тарбағатай бөктерлерінде кең таралған. Ірі «патша обалары» әсіресе Шілікті алқабында шоғырланған. Аймақ мәдениеті үш кезеңге бөлінеді:
-
Мәйемір (б.з.д. VII—VI ғғ.)
-
Берел (б.з.д. V—IV ғғ.)
-
Құлажүргін (б.з.д. III—I ғғ.)
Мәйемір кезеңінің соңына қарай адамды атымен бірге жерлеу дәстүрі қалыптаса бастаған. Қару-жарақ, ат әбзелдері, сәндік бұйымдарда бейнелі өрнек пен «аң стилі» айқын көрінеді.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан: Бесшатыр және Есік
Бұл — сақ тайпалары мекендеген ең ауқымды өңірлердің бірі. Тиграхаудтар Жетісуда, ал массагеттер Арал өңірі мен Сыр бойында орналасқаны айтылады. Іле алқабынан Бесшатыр, Есік, Түрген, Кеген, Алексеев обалары табылған.
Жетісу кезеңдері
Ерте кезеңі — б.з.д. VIII—VI ғғ.; кейінгі кезең — б.з.д. V—III ғғ.
Патша обалары
Кейінгі кезеңдегі аса ірі ескерткіштерге Бесшатыр қорымы мен Есік обасы жатады.
Бесшатыр қорымы
Іле өзенінің оң жағалауындағы Шылбыр өңірінде орналасқан. Қорым 31 обадан тұрады. Үлкен обалардың диаметрі 45–105 м, биіктігі 6–18 м. Негізгі бөлігінің салыну уақыты б.з.д. V ғасырға жатады.
Есік обасы және «Алтын адам»
Алматыдан шығысқа қарай шамамен 50 км жерде, Іле Алатауы баурайында орналасқан. 1969–1970 жылдары зерттелді. Обаның диаметрі 60 м, биіктігі 6 м. Үйінді астынан екі қабір анықталған: орталық қабір тоналған, ал бүйір қабір бұзылмай жеткен.
Бүйір қабірден шамамен 18 жастағы ханзаданың сүйегі табылған: ол салтанатты киіммен, қару-жарақпен жерленген. Жерлеу кешенінен ыдыс-аяқтар және бүйіріне 26 таңбадан тұратын екі жол жазуы бар күміс тостаған шыққан. Басындағы биік былғары қалпақ-дулыға алтын әшекейлермен безендірілген; тәж ретінде арқар бейнесі қойылған. Мойнында барыс бастары бейнеленген алтын өңіржиек, құлағында бирюза салпыншағы бар сырға, саусақтарында алтын жүзіктер болған. Белінде семсер мен ақинақ ілінген.
Есік обасын зерттеген археолог — К. Ақышев («Курган Иссык», 1973).
Арал өңірі
Арал маңындағы сақ мәдениетінің белгілі ескерткіштері — Тегіскен, Ұйғарақ, Оңтүстік Тегіскен қорымдары.
Шаруашылығы
Сақтар мал шаруашылығын да, егіншілікті де қатар дамытқан. Қыстаулар маңындағы егістік сақтарды астықпен қамтамасыз етіп отырған. Олар тары, арпа, бидай еккен. Оңтүстік Сырдария алқабындағы Шірік-Рабат, Бәбіш-молла, Баланды секілді қоныстардан суару мен отырықшылыққа қатысты деректер табылған.
Жылқы
Екі тұқым болғаны айтылады: бірі — басы үлкен, аяғы жуан, шомбал, жатаған; екіншісі — шоқтығы биік, сымбатты, оны қарулы жауынгерлер мінген.
Қой
Маңдайы дөңес, ірі қойлар кең тараған. Олар қазіргі құйрықты қой тұқымына жақын болғаны көрсетіледі.
Түйе және сиыр
Түйе шаруашылығы да дамыды. Ал сиыр тұқымдары көшпелі тіршілікке бейім: өнімділігі төмендеу, салмағы жеңіл, суыққа төзімді, жүні қалың әрі тебінге икемді болған.
Кәсіптері
Сақ тайпалары арасында металл өндіру және өңдеу, әсіресе қола құю ісі жоғары деңгейде дамыды. Темір, мыс, қалайы, қорғасын, алтын, күміс кендерін игеру кең тараған.
Өндіріс ауқымы туралы дерек
Имантау кен орнында шамамен 3 млн пұт мыс рудасы өндірілгені, ал Жезқазған мен Успенск кен орындарынан 10 мың және 26 мың пұт руда алынғаны айтылады. Бұл руданың елеулі бөлігі сақ дәуіріне тән екені көрсетіледі.
Сақ шеберлері қоладан қанжар, жебе ұшы, сүңгі ұшы, ат әбзелдерінің бөлшектері, әшекейлер, айна, қазан және құрбандық ыдыстарын жасаған.
Сауда
Еуразия далаларында сақтардың ықпалы күшейген кезеңде Батыс пен Шығысты, Жерорта теңізі аймағы мен Қытайды байланыстыратын халықаралық алмасулар жанданады. Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында «дала жолы» қалыптасқан.
Геродоттың дерегі бойынша, бұл жол Қаратеңіз өңірінен басталып, Дон жағалауына, одан Оңтүстік Оралдағы савроматтар жері арқылы Ертіс бойына, әрі қарай Алтайдағы аргиппейлер еліне жетіп, Моңғолия мен Қытайға қарай жалғасқан. Оның бір тармағы Қазақстан аумағы арқылы өткен.
Қоғамы
Кейбір зерттеулік болжамдар бойынша, сақ қоғамында халық үш әлеуметтік топқа бөлінген. Бұл жорамал рим тарихшысы Квинт Курций Руф жеткізген аңыздық деректермен байланысты түсіндіріледі.
Жауынгерлер
Негізгі нышандары — сүңгі мен оқ. Дәстүрлі түсі: қызыл, сары-қызыл.
Абыздар
Нышандары — құрбандық табағы және айрықша бас киім. Дәстүрлі түсі: ақ.
Қауымшылдар
Егіншілікпен және тұрмыстық шаруамен айналысқан қауым мүшелері. Дәстүрлі түстері: сары және көк.
Сақтарда көсемдер мен патшалар болған. Гректер оларды басилевс деп атаған. Патшалық биліктің белгісі ретінде жебелі садақ айтылады.
Өнері мен мифологиясы
Сақтардың көркем мұрасындағы ең танымал құбылыс — аң стилі. Ол б.з.д. VII—VI ғасырларда қалыптасып, жануарлар бейнесін ыдыс-аяққа, киімге, тұрмыстық заттарға, әшекейлерге және қару-жараққа түсірумен сипатталады. Бұл дәстүрдің орнығуына Алдыңғы Азия мен Иран бағытындағы байланыстар ықпал еткені айтылады.
Табыну нысандары
Сақтар күнге, найзағайға, жел-дауылға табынған. Тәңірілік түсініктермен бірге отқа қатысты ұғымдар да маңызды орын алған.
Мифологиялық бейнелер
Мифологияда сәйгүлік ат күнмен және отпен байланыстырылған. Құдайлар қатарында көк тәңірісі ретінде Митра, жер-суға қатысты Варуна, жер асты әлемімен байланысты Индира секілді есімдер аталады.