Аудит туралы түсінік

Аудит туралы жарияланған еңбектерде «аудит» ұғымына әртүрлі анықтамалар беріледі. Әр автор өз ұстанымына сай түсіндіреді. К. Ш. Дюсембаев «Теория аудита» еңбегінде аудитке қатысты 13 түрлі анықтаманы келтіреді. Төменде сол көзқарастардың мазмұнын жинақтап, негізгі ойларды талдаймыз.

Анықтамалардағы ортақ мақсат және жиі кездесетін олқылықтар

Анықтамалардың мазмұны әртүрлі болғанымен, олардың бәрін біріктіретін мақсат біреу: аудиттің мәнін және негізін ашу. Алайда көптеген анықтамаларда аудиттің ең негізгі нәтижесі толық ашылмай қалады — ол аудиторлық қорытынды беру.

Екінші маңызды мәселе: кейбір авторлар аудиторлық тексерудің объектісін нақтыламайды. Бұл — елеулі кемшілік. Өйткені аудит тексеруі тапсырыс берушімен жасалған келісімшартта көрсетілген объектіге ғана жүргізіледі. Бұл — аудит жұмысының негізгі қағидаларының бірі.

Тапсырыс беруші өз субъектісінің шаруашылық көрсеткіштерін толық немесе белгілі бір бөлігін аудиттен өткізуге құқылы. Қандай ауқымда жүргізілсе де, аудит барысында міндетті түрде алғашқы құжаттар мен алғашқы есеп тексеріледі. Бұдан кейін аудит бухгалтерлік есептің жүргізілуін, оның құрылымы мен ұйымдастырылуын бағалаумен жалғасады. Бұл кезеңдерсіз аудитті толық әрі дұрыс жүргізілді деп айту қиын.

Объект және «шаруашылық-табыс көрсеткіштері»

Көптеген еңбектерде «шаруашылық-табыс көрсеткіштері» тіркесі жиі кездеседі. Мұны орынды деп бағалауға болады, себебі аудит объектісі келісімшарт негізінде, оның мазмұны мен талабына сай анықталады. Егер аудит кәсіпорын қызметін толық немесе ішінара қамтыса да, аудиторлық қорытындыда кәсіпорынның шаруашылық және табыстылық көрсеткіштерімен байланыс ашық көрсетілмесе, аудиттің негізгі мақсаты толық орындалды деу қиын.

Шетелдік авторлар ұсынған көзқарастар

Рой Додж (Англия): аудит — тәуелсіз, дербес тексеру және табыстылық туралы ақпаратқа өз пікірін білдіру.

Роджер Адамс (Англия): аудит — қоғам үшін аса қажет мәліметтердің дұрыстығын анықтау мақсатында кәсіпорынның табыстылық ақпаратын тексеру, жарияланған деректердің шынайылығын растау.

Джек Робертсон (АҚШ): аудит — пайдаланушылар үшін ақпараттағы «мәліметтік күдікті» мүмкіндігінше азайтуға бағытталған процесс.

Бұл үш автордың пікірін қорытындыласақ, Роджер Адамс аудитке қоғамдық маңызы жоғары институт ретінде қарайды: аудит кәсіпорындардың тұрақты дамуына ықпал етеді, ал кәсіпорын дамыса — ел экономикасы да дамиды.

«Мәліметтік күдік» және «кәсіпкерлік күдік» ұғымдары

Джек Робертсон атап көрсететін «мәліметтік күдік» ұғымын есеп пен аудит тұрғысынан түсіндірсек, ол бухгалтерлік есепте жіберілген қателердің салдарынан ақпарат пайдаланушыларға келетін зиян қаупін білдіреді. Аудитордың міндеті — осы күдікті барынша азайтып, пайдаланушылардың сенімін арттыру.

Автор әрі қарай «кәсіпкерлік күдік» ұғымын енгізеді. Мұны кәсіпкерлік қызметтегі белгісіздік, сенімсіздік немесе экономикалық тәуекел ретінде түсіндіруге болады. Оның себептері: инфляцияның күшеюі, салық жүктемесінің өзгеруі, бәсекелестіктің артуы, еңбек даулары және басқа да факторлар. Кәсіпкер бұл тәуекелдің ықтимал зиянын бағалап, тиімді шешім қабылдауға ұмтылады.

Бұл жерде маңызды айырмашылық бар: «кәсіпкерлік күдік» аудиттің тікелей объектісі емес. Аудиттің өзегі — қаржылық және есептік ақпараттың сенімділігіне қатысты күдікті азайту.

Аренс пен Лоббектің анықтамасы

АҚШ мамандары Э. А. Аренс және Дж. К. Лоббек аудитті былай сипаттайды: аудит — арнайы мамандардың тәуелсіз түрде кәсіпорынның шаруашылық операцияларының дұрыстығын тексеруі, мәліметтердің белгіленген нормативтерге сәйкестігін анықтауы және нәтижесінде аудиторлық қорытынды ұсынуы.

Шетелдік анықтамаларды жинақтағанда, бұл тұжырым аудит процесін салыстырмалы түрде толық қамтиды: тәуелсіздік, тексеру, нормативтерге сәйкестік және қорытынды беру.

К. Ш. Дюсембаевтың көзқарасы

К. Ш. Дюсембаев аудит мазмұнын кеңірек түсіндіреді: аудит — дербес сараптау, қаржы есебімен қатар шаруашылық субъектісінің қызметіне қатысты мәліметтерге экономикалық талдау жасау, ішкі бақылауды тексеру, бухгалтерлік есептің заңдылығы мен нормативтік талаптарға сәйкестігін анықтау, сондай-ақ тапсырыс берушіге түсіндірме (консалтинг) қызметін көрсету.

Аудиттің эволюциясы ескеріледі.
Тәуелсіздік пен дербестік айқын көрінеді.
Экономикалық талдаудың рөлі ерекше аталады.
Консалтингтік қызмет көрсету бөлігі көрсетіледі.

Жинақталған анықтама (ұсынылған тұжырым)

Біздің ойымызша, аудитті төмендегідей анықтауға болады:

Аудит — дербес әрі тәуелсіз аудит мамандарының кәсіпкер ретінде келісімшарт негізінде тапсырыс берушінің шаруашылық-табыс есебін және бухгалтерлік есеп көрсеткіштерін тексеруі; экономикалық талдау жасап, қажет болған жағдайда сараптау жүргізуі; нәтижесінде аудиторлық қорытынды дайындап, әртүрлі түсіндірме қызметтерін көрсетуі.

Бұл тұжырымның негіздемесі:

Аудиттің көлемі мен объектісі тапсырыс берушінің қалауына және келісімшарт талабына тәуелді (толық немесе ішінара).
Қандай есеп болмасын, мәліметтердің дұрыстығы бухгалтерлік есеп көрсеткіштері арқылы дәлелденеді.
Аудиттің басты мақсаты — аудиторлық қорытынды дайындау; тапсырыс беруші төлем жасауының негізгі себебі де осы нәтижені алу.

Аудиторлық қорытынды алынғаннан кейін ғана көптеген жағдайда кәсіпорынның есептілігі жарияланымға шығуға дайын деп қабылданады. Бұл серіктестермен және мүдделі тараптармен қарым-қатынаста сенімділікті күшейтеді.

Аудиттің «үшбұрыш» үлгісі: мүдделер түйіскен нүкте

Аудит мазмұнын тереңірек түсіндіру үшін оны үш тараптың өзара байланысы ретінде қарастыруға болады:

1) Аудитор (кәсіпкер)

Табыс табу мақсатында кәсіпорындарға кәсіби қызмет көрсетеді; тәуелсіздік қағидасын сақтай отырып тексеру жүргізеді және қорытынды береді.

2) Шаруашылық субъектісі (кәсіпорын)

Оған аудиторлық қорытынды қажет: ол есептіліктің сенімділігіне дәлел болып, жарияланымға шығуына және серіктестер алдындағы беделіне ықпал етеді.

3) Мемлекет

Кәсіпорындардың табысты әрі заңға сай жұмыс жүргізуіне мүдделі, өйткені олар салық төлейді. Аудит барысында табыстылық есебі тексеріліп, салық салуға қатысты деректер нақтыланады; қажет жағдайда мәліметтер салық органдарына ұсынылуы мүмкін.

Бұл үш тараптың байланысында аудит ерекше қызмет атқарады: ол тек мүдделерді «қосып» қоймай, аудиторлық қорытынды арқылы кәсіпорынның тұрақты жұмыс жүргізуіне және даму процесін қамтамасыз етуге ықпал етеді. Көптеген кәсіпорындар жүйелі түрде дамыған жағдайда, аймақтық және ұлттық деңгейде экономикалық инфрақұрылым нығайып, нарықтық қатынастардың тұрақтануына әсер етеді.

Сондай-ақ аудит жүргізілген кәсіпорындарда табысты жасыру, салықтан жалтару сияқты құқыққа қайшы әрекеттерге жол бермеу ықтималдығы төмендейді, өйткені есеп пен деректер тәуелсіз тексеруден өтеді.