Аудиттің мазмұнына
Аудиттің негізгі құрамдары
Аудиттің мазмұнын талдау барысында оның нақты құрамдарын айқындау қажет. Аудит төмендегі негізгі элементтерден тұрады:
- 1 Шаруашылық субъект (кәсіпорын/ұйым)
- 2 Мәлімет (ақпарат)
- 3 Аудитордың мамандығы (кәсіби құзырет)
- 4 Фактілерді жинау және бақылау
- 5 Аудит стандарты
- 6 Аудитор ақпараты мен есебі (қорытынды құжаттар)
1) Шаруашылық субъект
Аудитті орындау үшін алдымен субъектінің шаруашылық бағыты мен көлемін анықтау қажет. Бұл оның шаруашылық параметрлерімен сипатталады. Нақты болжам мен жоспар жасау үшін аудит қамтитын объектілердің көлемі мен мақсаттары айқындалуы тиіс.
Мысалы, заңды тұлғалар немесе экономикалық объектіге тікелей қосылмайтын мәлімет жүйелері аудиттің шегін нақтылауды талап етеді.
2) Мәлімет (ақпарат)
Аудит барысында тапсырыс беруші ұсынған мәліметтер қарастырылады. Аудитор олардың дұрыстығын дәлелдеп, қажет болған жағдайда қосымша ақпарат қалыптастырады. Тексеру кезінде кемшіліктер немесе бұрмалаулар анықталуы мүмкін.
Қателіктердің жиі кездесетін себептері:
- ақпаратта кейбір мәліметтердің жетіспеуі;
- ақпараттың дұрыс жасалмауы (құжаттау/есепке алу қателері).
3) Аудитордың мамандығы
Аудит жүргізуші жоғары білікті, өз мамандығын терең меңгерген сарапшы болуы қажет. Ол қажетті фактілерді жинап, талдау жасап, тұжырымға келіп, негізделген қорытынды шығара алуы тиіс.
4) Фактілерді жинау және бақылау
Аудитордың негізгі мақсаты — фактілерді жинау. Өйткені дәл осы фактілер арқылы аудиторлық ақпарат қалыптасады және қорытындының дәлелділігі қамтамасыз етіледі.
5) Аудит стандарты
Жиналған мәліметтер мен фактілер міндетті түрде жүйеленуі керек. Мұның негізі — аудит стандарттары. Стандарт дегеніміз ақпаратты нормативтік ереже-нұсқауларға сай біріздендіру, әдістемелік талаптарға сәйкес қалыпқа келтіру.
6) Аудитор ақпараты мен есебі
Аудитор тексеру барысында анықталған кемшіліктердің мазмұнын және өз қорытындысын аудит есебінде көрсетеді. Бұл құжат аудит нәтижесін рәсімдеп, пайдаланушылар үшін түсінікті әрі дәлелді ақпарат ұсынады.
Қорытындылай келе, аудиттің міндетті құрамдарын ескермей нақты аудит жүргізу мүмкін емес. Аудиттің мақсаты мен міндетін толық орындау үшін оның принциптерін де білу қажет.
Аудиттің негізгі принциптері
Аудит жұмысы нақты принциптерді сақтау арқылы жүргізіледі. Төменде кең қолданылатын базалық принциптер жүйеленді.
1) Ғылыми негізділік
Аудиттің ғылыми негізі оның әдіснамасымен және диалектикалық әдісті қолдануымен дамиды. Ол экономика теориясындағы объективті шындыққа сүйенуді талап етеді. Аудиттегі барлық мәлімет пен тұжырым ғылыми жолмен анықталып, дәлелденуі керек.
Аудит барысында зерттеу әдістері, соның ішінде экономикалық талдау кең қолданылады: фактілерді зерттеп, негізделген қорытынды жасау.
2) Объективтілік
Объективтілік — пікірді тек фактілерге сүйене отырып қалыптастыру қағидасы. Аудитор шыншыл, бұрмалаушылыққа бармайтын, кәсіби адал маман болуы тиіс. Ол кәсіпорын қызметіне қатысты көрсеткіштерді бейтарап тексеріп, дәлелді қорытынды беруге міндетті.
Аудиторлық қорытынды күмән мен сенімсіздікке жол бермейтіндей негізделген болуы қажет.
3) Дербестілік (тәуелсіздік)
Аудитордың мәртебесі өз бетінше дербес деп танылады. Бұл, біріншіден, аудитордың тапсырыс берушіге толық тәуелді болмауымен, екіншіден, оның қызметін аудитке қатысты заңнаманың мойындауымен, үшіншіден, тараптардың түпкі мақсатының — шындықты анықтаудың — ортақтығымен түсіндіріледі.
Дербестікті қорғауға қолданылатын тетіктер (тәжірибеде):
- аудиторларды ротациялау;
- аудиторлық дауларды қарау тетіктері (аудитор соты/тәртіптік орган);
- мемлекеттік аудиторды тағайындау тәртібі;
- аудитор департаменті мен аудитор комитетін құру.
Ротацияның мәні: бір аудитордың бір кәсіпорынға қайта-қайта баруы тәуелсіздікке қауіп төндіруі мүмкін, себебі ұзақ байланыс ықпал ету тәуекелін арттырады.
Қорытындысында аудиттің стратегиясын кеңейту үшін арнайы институттарды дамыту және аудитті жүргізу тетіктерін жетілдіру қажет. Бұл істе Қаржы министрлігі, аудит палатасы және бухгалтерлер қауымдастығы сияқты ұйымдардың қолдауы маңызды.
4) Кәсіби біліктілік
Аудитті жоғары деңгейдегі мамандар жүргізуі қажет. Аудитор теориялық және практикалық тұрғыдан терең білімді болып, арнайы аудит әдістерін жақсы меңгеруі тиіс. Ол тексеру жұмысына машықтанып, нормативтік ереже-нұсқауларды іс жүзінде дұрыс қолдана білуі керек.
Сонымен бірге аудитор талдау жүргізуде, сараптауда және компьютерлік құралдармен жұмыс істеуде тәжірибелі болуы қажет. Ол өз көзі жетпейінше, бөгде қорытындыларға толық сүйеніп шешім қабылдамауы тиіс.
5) Сенімділік және құпиялық (конфиденциалдылық)
Аудитор өз жұмысына қатысты ақпараттың құпиялығын сақтауға міндетті. Мәліметті үшінші тарапқа тек ерекше жағдайларда және тапсырыс берушімен жазбаша келісім негізінде ғана бере алады.
6) Тез-жеделдік
Жеделдік принципі аудит жұмысын уақытында, тиянақты орындап, нәтижелерін тапсырыс берушіге мерзімінде ұсынуды білдіреді. Аудиттің уақтылы жүргізілуі көбіне екі фактормен байланысты: аудит мерзімінің нақты белгіленбеуі және төлемнің жұмыс уақытымен есептелуі.
Аудит және тексеру: ұқсастық пен айырмашылық
Соңғы жылдары жарық көрген арнайы әдебиеттерде «аудит» ұғымы шаруашылық қызметін бақылаудың жаңа бағыты ретінде, кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржы-шаруашылық және коммерциялық қызметін қаржылық бақылаудың жаңа ұйымдастыру түрі ретінде сипатталады.
Бұл түсінік «қаржылық бақылау» ұғымынан кеңірек: аудит тек көрсеткіштердің дұрыстығын тексерумен шектелмей, шығындарды ұтымдандыру және пайданы заңдық негізде оңтайландыру мақсатымен шаруашылық қызметін жақсарту жөніндегі ұсыныстарды әзірлеуді де қамтиды.
Сонымен бірге аудитті тексерумен, ал аудиторды тексерушімен теңестіруге болмайды. «Ревизия» термині латынның revision сөзінен шыққан және «қызметті зерттеу» деген мағынаны білдіреді, ал «ревизор» — «ревизия жүргізуші адам».
Тексеру мен аудит мазмұны жағынан жақын болғанымен, бірдей ұғым емес. Аудит бақылаудың түрлі әдістері мен тәсілдерін қолданады әрі өзіне тән ерекшеліктерге ие. (Ерекшеліктердің жүйеленген түрі әдетте кестелерде беріледі.)