Салықтар

Салықтардың мәні және экономикалық рөлі

Салықтар — мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан заңмен белгіленген тәртіпте, белгілі бір мөлшерде төленетін міндетті төлемдер. Олар мемлекет пен салық төлеушілер арасындағы қаржылық қатынастарды сипаттайтын экономикалық категория болып табылады.

Салықтардың экономикалық мәні — шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір бөлігін білдіруінде. Яғни табыстың белгілі бір үлесі мемлекет пайдасына жинақталып, қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыруға бағытталады.

Салықтар мемлекеттің қалыптасуымен бірге пайда болып, оның өмір сүруі мен дамуының қаржылық негізіне айналды. Мемлекеттік құрылымдағы өзгерістер мен экономиканың жаңаруы, әдетте, салық жүйесін қайта құру және жетілдірумен қатар жүреді.

Әрбір мемлекетке ішкі және сыртқы саясатты іске асыру үшін тұрақты қаржы көздері қажет. Осы тұрғыдан алғанда, салықтар — мемлекеттің ең маңызды әрі тұрақты кіріс көзі. Сонымен бірге мемлекет салықтарды экономиканы дамыту мен тұрақтандырудың пәрменді тетігі ретінде қолданады.

Салықтардың негізгі қызметтері

Салықтардың экономикалық маңызы олардың атқаратын қызметтері арқылы айқындалады. Негізгі қызметтері:

Реттеушілік қызмет

Салықтың ең маңызды қызметі. Осы қызмет арқылы салықтар экономикаға ықпал етеді: өндіріс пен инвестицияны ынталандыруға немесе тежеуге, нарықтық үрдістерді реттеуге мүмкіндік береді.

Фискалдық (бюджеттік) қызмет

Мемлекеттің ақша қорларының кірісін қалыптастырады. Осы арқылы бюджеттің кіріс бөлігі құрылады және әлеуметтік, қорғаныс және өзге де қоғамдық шараларды қаржыландыру қамтамасыз етіледі.

Қайта бөлу қызмет

Әртүрлі субъектілер табысының бір бөлігін мемлекет пайдасына қайта бөледі. Қайта бөлудің ауқымы, әдетте, ішкі жалпы өнімдегі салықтардың үлесі арқылы бағаланады.

Соңғы жылдар деректері бойынша Қазақстан Республикасында өнім құрылымындағы салықтардың үлес салмағы 40%-дан жоғары болған кезеңдер кездеседі. Бұл кейбір дамыған елдермен салыстырғанда жоғары көрсеткіш ретінде бағаланады және мемлекеттік мүдде үшін қаржы ресурстарын орталықтандырудың бір көрінісі болып саналады.

Мемлекет аталған қызметтерге сүйене отырып салық жүйесін айқындайды, салық механизмінің жұмыс істеу тәртібін белгілейді және жалпы экономикалық саясатпен үйлестірілген салық саясатын жүргізеді.

Салықтардың жіктелуі

Өркениетті елдерде салықтардың жиынтығы әртүрлі қағидаттар бойынша жіктеледі:

Салық салу объектілері бойынша
Салықты алатын және жиналған сомаға билік ететін орган бойынша
Пайдалану тәртібі бойынша
Объектінің экономикалық белгісі бойынша

1) Салық салу объектісі бойынша: тура және жанама

Тура салықтар

Салық төлеушінің кірісі мен мүлкінен тікелей төленетін салықтар. Тура салықтар нақты және жеке салықтарға бөлінеді: нақты салықтар — мүліктің жекелеген түрлеріне салынады, ал жеке салықтар — әрбір төлеушінің табысы мен мүлкін және оның қаржылық жағдайын ескереді.

Мысалдар:

заңды және жеке тұлғалардың табысына салынатын салықтар
мүлік салығы
жер салығы
бағалы қағаздармен жасалатын операцияларға салынатын салық
жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салығы мен төлемдері
көлік құралдарына салынатын салық

Жанама салықтар

Бағаға немесе тарифке үстеме түрінде қосылатын, төлеушінің кірісі мен мүлкіне тікелей байланысы жоқ салықтар. Бұл жағдайда салықты түпкі тұтынушы төлейді, алайда тұтынушы мен мемлекет арасында тікелей байланыс болмайды.

Мысалдар:

қосылған құн салығы (ҚҚС)
акциздер
баж салығы
сыртқы экономикалық қызметтен түсетін кейбір түсімдер

Жанама салықтарды ұтымды қолдану баға белгілеу үдерісіне әсер етіп, тұтыну құрылымын өзгертуі мүмкін. Олар мемлекеттің фискалдық мүддесін айқын көрсетеді.

2) Салықты алатын орган бойынша: орталық және жергілікті

Орталық салықтар

заңды және жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы
қосылған құн салығы
акциздер
бағалы қағаздармен жасалатын операцияларға салынатын салық
жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салық төлемдері

Жергілікті салықтар

жер салығы
заңды және жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салық
көлік құралдарына салынатын салық
кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғаларды тіркегені үшін алынатын алым
жекелеген қызмет түрімен айналысу құқығы үшін алынатын алым
аукционда сатудан алынатын алым

3) Пайдалану тәртібі бойынша: жалпы және мақсатты

Жалпы салықтар

Тиісті деңгейдегі бюджеттерге шоғырландырылады және жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қаржыландыруға жұмсалады.

Мақсатты салықтар

Нысаналы арналымы бар салықтар. Әдетте арнаулы қорлардың қаржы базасын құруға бағытталады.

4) Экономикалық белгісі бойынша және бағалау дәрежесі

Табысқа және тұтынуға салынатын салықтар

Табысқа салынатын салықтар — салық салынатын объектіден алынған кез келген табыстан алынады.
Тұтынуға салынатын салықтар — тауарлар мен қызметтерді тұтыну кезінде төленетін шығынға салынады.

Нақтылы және дербес салықтар

Нақтылы салықтар — табыс мөлшеріне тәуелсіз, мүліктің сыртқы белгісіне қарай алынады.
Дербес салықтар — төлеушінің табыс мөлшерін ескере отырып алынады.

Мүлік салығы

Салық салу объектісі бойынша мүлік салығы тікелей салықтарға жатады: белгіленген ставкалар ескеріліп, салық мүліктің құнына тікелей салынады.

Мүлік салығын төлеушілер — меншігінде немесе шаруашылық жүргізу мақсатында салық салу объектілері бар заңды және жеке тұлғалар.

Салық салу объектісі

Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын заңды тұлғалардың және жеке кәсіпкерлердің (көлік құралдарынан басқа) амортизацияланатын активтерінің қалдық құны.
Жеке тұлғалардың кәсіпкерлікте пайдаланбайтын тұрғын үйлері, саяжай құрылыстары, гараждары және өзге де ғимараттарының құны.

Салық салынбайтын объектілер

жер салығының объектісі болып табылатын жер учаскелері
көлік құралдары салығының объектісі болып табылатын көлік құралдары
Үкімет шешімі бойынша консервацияда тұрған негізгі құралдар
жалпыға ортақ пайдаланылатын мемлекеттік автомобиль жолдары және оларға қатысты жол құрылыстары

Көлік құралдарына салынатын салық

Көлік құралдарына салынатын салық — тікелей салық және мемлекет пен көлік иелерінің арасындағы экономикалық қатынастарды реттейтін төлем. Көлік құралдарының иелері республикалық автомобиль жолдарын пайдаланады, ал жол инфрақұрылымын қаржыландыру көбіне мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асады. Сондықтан бұл салықтың экономикалық мәні жоғары.

Жіктелуі

Объектісі бойынша: тікелей салық.
Пайдалану мерзімі бойынша: арнайы (мақсатты) салық, өйткені жиналған қаражат жолдарды жөндеу сияқты нақты мақсаттарға жұмсалуы мүмкін.
Бағалау дәрежесі бойынша: нақтылы салық (көлік құралдарының сыртқы белгісі/сипаттамалары бойынша есептеледі).
Салық салынатын орын бойынша: жергілікті салық.

Төлеушілер және объект

Төлеушілер — меншік құқығында салық салу объектілері бар заңды тұлғалар және олардың құрылымдық бөлімшелері, сондай-ақ жеке тұлғалар. Салық салу объектісі — уәкілетті органдарда мемлекеттік тіркеуден өткен және есепте тұрған көлік құралдары (тіркемелерді қоспағанда).

Жүк көтерімділігі 40 тонна және одан жоғары карьерлік автосамосвалдар, сондай-ақ мамандандырылған медициналық көлік құралдары салық салу объектісі болып табылмайды.

Жеңілдіктер (босатылатын тұлғалар)

Үкімет белгілейтін қажеттілік нормативтері шегінде бірыңғай жер салығын төлеушілер және тізбе бойынша мамандандырылған ауыл шаруашылығы техникасы бар ауыл шаруашылық өнімін өндірушілер.
мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылатын ұйымдар
бір автокөлік құралы бойынша Ұлы Отан соғысына қатысушылар және оларға теңестірілген адамдар
бір автокөлік құралы бойынша меншігінде мотоколяскасы мен автомобилі бар мүгедектігі бар адамдар
бір автокөлік құралы бойынша: Кеңес Одағының Батырлары, Социалистік Еңбек Ерлері, «Халық қаһарманы» атағын алғандар, үш дәрежелі Даңқ орденімен және «Отан» орденімен марапатталғандар, «Ардақты ана» атағын алғандар, «Алтын алқа», «Күміс алқа», «Көп балалы ана» атақтарымен марапатталғандар
ауыл шаруашылық құрылымынан пай ретінде алынған, пайдаланылған мерзімі 7 жылдан асқан жүк автокөліктері бойынша жеке тұлғалар

Салық кезеңі ішінде көлік құралына меншік құқығы берілген жағдайда, салық нақты иелену кезеңі үшін есептеледі.

Жер салығы

Жер салығы 1992 жылы енгізілді. Оның экономикалық мәні — жер учаскелерін экономикалық әдістер арқылы тиімді пайдалануды ынталандырып, жергілікті бюджет кірістерін толықтыру.

Жер қатынастары саласындағы өзгерістер Қазақстан Республикасының жер реформасына қатысты заңнамаларда және Жер кодексінде көрініс тапқан. Жер — мемлекеттің айрықша меншігі деп танылады, ал жерді иелену және пайдалану үшін төленетін төлем жер салығы ретінде қарастырылады.

Бұл салықтың мақсаты — жерді ұтымды пайдалану, оны қорғау, құнарлылығын арттыру, сондай-ақ жергілікті аумақтардың әлеуметтік-мәдени дамуына қажетті шараларды қаржыландыру үшін бюджет кірістерін қалыптастыру. Жер салығы толықтай жергілікті бюджетке түсетіндіктен, жергілікті органдардың оны тиімді жинауға ынтасы артады.

Жер санаттары (мақсатты арналуына қарай)

ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер
елді мекен жерлері
өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және өзге де ауыл шаруашылығы емес мақсаттағы жерлер
ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, сауықтыру, рекреациялық және тарихи-мәдени мақсаттағы жерлер
орман қорының жерлері
су қорының жерлері
запастағы (резерв) жерлер

Негізгі қағидаттары

Салық мөлшері жер учаскесінің алаңы, орналасуы және сумен қамтамасыз етілуі сияқты көрсеткіштерге қарай анықталады және жер иесінің шаруашылық қызметінің нәтижесіне тәуелді болмайды.
Жер салығы жер алаңының бірлігі үшін жыл сайынғы тіркелген мөлшер түрінде белгіленеді.
Басқа мемлекеттерге берілген жер учаскелерін пайдаланғаны үшін салық салудың тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының сол мемлекеттермен жасасқан шарттарымен айқындалады.

Төлеушілер

Жер салығын төлеушілер — бірыңғай жер салығын төлеушілерден бөлек, меншігінде, тұрақты немесе уақытша пайдалануында жер учаскесі бар заңды және жеке тұлғалар.