Білім беру социологиясы
Білім беру социологиясы: негізгі мәселелер мен теориялық бағыттар
Білім беру социологиясы — социологиядағы дәстүрлі тақырыптардың бірі. Бұл сала ертеден зерттеле бастағанымен, әлі де талас тудыратын әрі толық шешілмеген мәселелер аз емес. Білім берудің социологиялық проблемаларымен іс жүзінде социологиялық бағыттардың көпшілігі айналысады. Сондықтан білім беру туралы көзқарастарды әр мектептің шеңберінде жеке қарастыру орынды.
Формалды білім берудің қоғамдағы орны
Қазіргі заманда формалды білім беру жүйесі атқаратын функцияны кез келген әлеуметтік институт (отбасы немесе құрдастар ортасы) толық орындай алмайды. Отбасы мүшелерін туыстық байланыстар біріктірсе, құрдастар арасында жақын ортаны адам көбіне өзі таңдайды. Ал ірі қоғамда қатынастар мемлекет, тап, ұлттық немесе кәсіби деңгейдегі басқа қағидаларға сүйенеді.
Ірі қоғамда адамдар туыстыққа немесе жеке ұнатуға негізделген ортада ғана емес, өзі таңдамаған, тіпті мүлде қатысы жоқ адамдармен де бірлесіп әрекет етуге мәжбүр. Осы тұрғыдан алғанда, білім беру жүйесі әлеуметтік әрекетті ұйымдастыратын негізгі салалардың бірі.
Негізгі міндет
Білім беру мекемелерінде индивид басқа адамдармен қалыпты әрі жүйеленген ережелер бойынша әрекет етуге үйренеді.
Нәтиже
Қоғамның әлеуметтік нормалары мен ережелерін құрметтеу және оларды сақтауға бейімделу қалыптасады.
Функционалистік дәстүр: Дюркгейм және Т. Парсонс
Социологиядағы функционалистік дәстүрді айтарлықтай дамытқан ғалымдардың бірі — Талкотт Парсонс. Ол Дюркгейммен білім беру жүйесінің индивидті қоғаммен байланыстыратын әлеуметтендіруші рөлінің маңызын мойындауда келіседі. Дегенмен, Парсонс әлеуметтенудің отбасыдағы және білім беру мекемелеріндегі ерекшеліктерін бөлек талдап, олардың әрқайсысының қызметін нақтылап көрсетеді.
Орталық проблема: «интеллект коэффициенті» және қабілет айырмашылықтары
Білім беру социологиясының орталық мәселелерінің бірі — «интеллект коэффициенті» (IQ) ұғымының орны мен рөлін бағалау. Адамдар табиғи дарындылығы мен қабілеті бойынша едәуір ерекшеленеді. Бұл контексте интеллект көбіне абстракты ойлау қабілетін білдіреді. Алайда, интеллектіні анықтау мен өлшеуге қатысты түрлі тәсілдер бар, және бұл ұғымды әр типке бөліп талдау тәжірибесі де кең таралған.
Назар аударатын тұс
Қабілет айырмашылықтары білім жетістігін түсіндіруде маңызды болғанымен, білім беру нәтижесіне әлеуметтік жағдайлар да жүйелі түрде ықпал етеді.
Таптық және ұлттық айырмашылықтар: Дж. Дугластың зерттеулері
Білім беру социологиясында таптық және ұлттық айырмашылықтар ерекше қызығушылық тудырады. Ағылшын социологы Дж. Дуглас 1940–1960 жылдар аралығында ұзақ мерзімді зерттеу жүргізіп, уақыт өте келе бес мыңға жуық оқушыны бақылаған. Ол оқушыларды қабілетіне қарай бірнеше топқа бөліп, кейін оларды төрт әлеуметтік топқа жіктеу арқылы білім жетістігі мен әлеуметтік орта арасындағы байланыстарды талдаған.
Мәдени депривация теориясы
Білім берудегі әлеуметтік әркелкілікті түсіндіретін ықпалды түсіндірмелердің бірі — мәдени депривация теориясы. Бұл теориялар шеңберінде кейбір әлеуметтік топтардың субъективті мәдени тәжірибесі мен ресурстары білім алу процесінде өзге әлеуметтік-мәдени топтармен тең бәсекелесуге мүмкіндік бермейді деп қарастырылады.
Мәселе тек материалдық жетіспеушілікте емес, баланың өскен ортасының мәдени мүмкіндіктері мен тәжірибесінің тарлығында. Қазіргі социологияда депривацияның маңызды түрлерінің бірі ретінде лингвистикалық депривация да аталады: бұл — тілдік қолданыс пен коммуникациялық ортаға байланысты шектеулер.
Лингвистикалық қыры
Білім беру жүйесінің кейбір ұлттық тілдерде толық жетілдірілмеуі ұлттық мектеп түлектері үшін қолайсыз жағдай туғызып, білім мүмкіндіктерін тарылтуы ықтимал.
Практикалық салдары
Бұл бағыт білім беру жүйесіндегі әлеуметтік проблемаларды түзетуге арналған нақты бағдарламалардың пайда болуына түрткі болды.
Мысалы, елімізде кадр тапшылығы кезеңдерінде ұлттық мамандарды (мұғалім, дәрігер, ғалым, инженер) даярлау бағдарламалары тарихи қалыптасқан мәдени депривацияның салдарын азайтуға бағытталды.
Интеракционистік көзқарас және «идеал оқушы» моделі
Интеракционистердің пікірінше, адам өз ортасын бақылап, оған мағына береді; ал әлеуметтік шындық жеке адамдардың күнделікті өзара әрекеттесуінен құралады. Батыс социологтарының бір бөлігі педагогтардың көпшілігі белгілі бір «идеал оқушы» моделін (стандартын) саналы немесе бейсаналы түрде ұстанатынын атап көрсетеді.
Мұндай идеалды образ көбіне мұғалімге жақын, түсінікті және «үйлесімді» көрінетін қасиеттерге сүйеніп қалыптасады. Оқушының осы образға жақындығы немесе алшақтығы оның бағалануы мен табысына ықпал етуі мүмкін.