Статистика
Статистика нені зерттейді?
Статистика пәні халықты, экономикалық және табиғи жиынтықтарды зерттейді. Жиынтықтағы өзгерістердің бағыты мен заңдылықтарын анықтау үшін көптеген бірліктерді қамтып, ғылыми қағида бойынша іріктелген өкілдерді зерттеуге қатыстыру қажет.
Статистиканың тілі
Статистиканың тілі — сан, ал оның объектісі — қоғам және қоғамдағы бұқаралық құбылыстар.
Нені өлшейді?
Құбылыстар мен процестердің көлемін, шамасын, деңгейін және даму қарқынын есептеп, салыстырады.
«Статистика» ұғымының үш мағынасы
1) Қызмет саласы
Белгілі бір салада статистикалық қызмет атқаратын адамдардың жиынтығын білдіреді.
2) Ғылым және әдістеме
Статистикалық тәжірибеге қажетті ережелер мен құжаттарды әзірлейтін ғылым.
3) Мәліметтер жүйесі
Белгілі бір саладағы мекемелер мен кәсіпорындардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы деректер.
Статистикалық зерттеудің сатылары
Статистикалық әдістер қолданылу ретіне қарай бір-бірін толықтыратын үш сатыға бөлінеді. Бұл сатылардың жиынтығы статистикалық әдістеме және зерттеу кезеңдері ретінде қарастырылады.
-
1
Статистикалық бақылау
Бастапқы мәліметтерді жинау (жаппай немесе ішінара байқау арқылы).
-
2
Топтау, өңдеу, жинақтау
Жиналған деректерді белгілері бойынша бөлу, біріктіру, жүйелеу және қорытынды көрсеткіштерді есептеу.
-
3
Талдау және қорытынды жасау
Жинақталған және топтастырылған мәліметтерді талдап, заңдылықтарды анықтау және басқарушылық қорытындылар шығару.
Статистикалық жиынтық және бірлік
Белгілі бір жер мен уақыттағы біртекті белгілерге ие көптілік статистикалық жиынтық деп аталады. Статистикалық заңдылықтарды тұжырымдау үшін бір ғана бірлікті немесе шағын топты зерттеу жеткіліксіз: қорытынды жасауға тек жиынтық бірліктерін қамтитын жүйелі бақылау арқылы келуге болады.
Жиынтық бірліктеріне мысалдар
- Халық бірлігі — адам
- Өнеркәсіп бірлігі — кәсіпорын
- Ауыл шаруашылығы бірлігі — ферма
- Үй шаруашылығы бірлігі — жеке шаруашылық иесі
Мысалы, өнеркәсіп орнын дамыту мүмкіндігі мен еңбеккерлер санына қарай жалақы қорына жұмсалатын қаржы көлемін саралау — статистиканың қолданбалы міндеттерінің бірі.
Әлеуметтік-экономикалық статистика: мақсаты мен объектісі
Әлеуметтік-экономикалық статистика сапалық тұрғыдан анықталған бұқаралық әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды сандық жағынан зерттейді: олардың пропорцияларын, сондай-ақ экономика мен әлеуметтік саладағы даму заңдылықтарын көрсетеді.
Қоғамдық дербес ғылым ретіндегі мақсат
Қазақстан Республикасының жағдайын кешенді сандық сипаттамамен қамтамасыз ету; нарықтық ахуалды бақылау; мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық және саяси үдерістерін жүйелі түрде сипаттау.
Микродеңгей
Шаруашылық субъектісі, үй шаруашылығы.
Мезодеңгей
Экономика саласы, экономика секторы, аймақ.
Макродеңгей
Елдің жалпы экономикасы.
Теориялық негіз және ғылымдармен байланыс
Әлеуметтік-экономикалық статистиканың теориялық негізі — экономикалық теория мен философия. Экономикалық теория қоғам дамуының заңдылықтарын, олардың мәнін және пайда болу табиғатын түсіндіреді. Диалектикалық таным әдісіне сәйкес, статистика үздіксіз өзгеріс пен дамуды өзара байланыста қарастырып, нақты фактілерді жинақтап зерттейді.
Қолданбалы ықпал
Жалпы сандық ақпараттарды пайдалану бір жағынан теориялық тұжырымдарды сандық дәлелдеуге (немесе терістеуге) мүмкіндік береді, екінші жағынан нарықтық экономикадағы жаңа құбылыстарды дұрыс бағалап, экономикалық теорияны одан әрі дамытуға жағдай жасайды.
Дәл ғылымдар
Математика, жоғары математика, ықтималдықтар теориясы және өзге сандық әдістер.
Қоғамдық және салалық ғылымдар
Қаржы, банк ісі, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп экономикасы; тарих, әлеуметтану, саясаттану, демография және т.б.
Зерттеуді ұйымдастыру: бақылаудан талдауға дейін
1) Алғашқы сатыдағы функциялар
- Негізгі ұғымдар мен категорияларды қалыптастыру, зерттеу міндеттерін нақтылау.
- Көрсеткіштер жүйесін және оларды есептеу методологиясын құру.
- Алғашқы ақпараттарды жинауды ұйымдастыру: санақ парақтары, бухгалтерлік және статистикалық есеп беру формалары, сондай-ақ ішінара байқаулар.
2) Екінші саты: жинақтау және топтастыру
Жиналған фактілер бөлу және біріктіру арқылы реттеледі, ұқсас белгілер бойынша топтарға біріктіріледі. Нәтижесінде топтар бойынша және толық жиынтық бойынша көрсеткіштер есептеледі.
Мысалы, халықты жан басына шаққандағы орташа табыс және жан басына шаққандағы орташа салым бойынша топтастыру өмір сүру деңгейін сипаттайды.
3) Үшінші саты: талдау
Кеңейтілген ұдайы өндірістің заңдылықтары айқындалады, кәсіпорындар, салалар, секторлар және ұлттық экономиканың нәтижелеріне факторлардың ықпалы бағаланады. Бұл үшін қатысты және орташа шамалар, вариация көрсеткіштері, детерминация есебі, баланстық және теориялық-ықтималдық әдістер пайдаланылады.
Ақпаратты түсінікті ұсыну үшін статистикалық кестелер мен графиктердің әртүрлі түрлері қолданылады.
Ұлттық шоттар жүйесі және халықаралық практика
Әлеуметтік-экономикалық статистика салалық статистикалармен өзара байланысты: олар жеке экономикалық салаларды немесе категорияларды зерттеп, макроэкономикалық көрсеткіштерді есептеу үшін мәліметтер жинайды. Сонымен қатар бұл сала бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттарына және Ұлттық шоттар жүйесінің методологиясына сүйенеді.
Қазақстандағы енгізілуі
Халықаралық практикада БҰҰ-ның Ұлттық шоттар жүйесі — нарықтық экономиканың макростатистикалық моделі — кең қолданылады. Қазақстанда ұлттық экономиканың ерекшеліктері ескеріліп, Ұлттық шоттар жүйесі 1993 жылы қолдануға енгізілді. Бұл статистикалық ақпараттарға сұранысты қанағаттандыруға және макроэкономикалық көрсеткіштердің халықаралық салыстырмалылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.
Статистикалық көрсеткіштер жүйесі
Статистикалық заңдылықтар көрсеткіштер арқылы айқындалады. Статистикалық көрсеткіш — нақты орын мен уақыт жағдайындағы әлеуметтік-экономикалық категорияның сандық өлшемі.
Көрсеткіштер құрамы
- Еңбек және халық көрсеткіштері.
- Ұлттық байлық көрсеткіштері.
- Аралық тұтыну және шығын көрсеткіштері.
- Өндіріс нәтижелері көрсеткіштері.
- Баға, тауар және ақша айналысы көрсеткіштері.
- Өндіріс тиімділігі көрсеткіштері.
- Ұлттық шоттар жүйесі бойынша баланстық құрулар көрсеткіштері.
- Әлеуметтік статистика көрсеткіштері.
Неге қажет?
- Құбылыстардың деңгейін, құрылымын және динамикасын бағалау.
- Еңбек, материалдық және қаржылық ресурстарды пайдаланудың тиімділігін талдау.
- Өндіріс пен тұтынудың, қорланудың және секторлар арасындағы пропорцияларды көрсету.
- Ұлттық табыстың өндірісі, бөлінуі, айналымы және қорлануы арасындағы байланыстарды ашу.
- Аймақтық және салааралық даму заңдылықтарын сипаттау.
Қазақстан Республикасында нарықтық қатынастар дамыған сайын статистикалық көрсеткіштер жүйесі де өзгеріп, жетілдіріледі.
Әлеуметтік-экономикалық статистиканың негізгі міндеттері
Нарықтық шаруашылық жүргізу жағдайында статистика мен есепті жетілдіруге қатысты жаңа талаптар қалыптасады. Сол талаптарға сай әлеуметтік-экономикалық статистика төмендегі міндеттерді орындайды:
Ұлттық шоттар жүйесі бойынша көрсеткіштерді дамыту
Ұлттық шоттар жүйесіне сәйкес статистикалық көрсеткіштер жүйесін жетілдіру, ғылыми тұрғыда зерттеу және әзірлеу.
Деректерді жинау және жан-жақты ұсыну
Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы мәліметтерді жинау және кешенді түрде көрсету.
Уақтылы, сапалы ақпаратпен қамтамасыз ету
Мемлекеттік және аймақтық деңгейлерде талдау жүргізу және басқарушылық шешім қабылдау үшін барлық респонденттерді сапалы әрі шынайы мәліметтермен уақтылы қамтамасыз ету.
Резервтерді анықтау және шығындарды есептеу
Ұлттық байлық резервтерін айқындау, жұмыссыздық пен жұмыспен толық қамтылмаудың салдарынан туындайтын өнім жоғалтуларын есептеу үшін статистикалық әдістерді қолдану және жетілдіру.