1930 – 1932 ж. несие реформасының мазмұны
ІІ. 1930–1932 жж. несие реформасының мазмұны
1930–1932 жылдары жүргізілген несие реформасы елдегі банк жүйесінің дамуында жаңа кезеңнің басталуын білдірді. Осы реформаның нәтижесінде жаңа қағидаларға негізделген салалық (мамандандырылған) банктер жүйесі қалыптасты.
Реформаға дейінгі алғышарттар
Біріншіден, экономиканың бірқатар салаларында елеулі нәтижелерге қол жеткізіліп, жеке капиталдың ықпалы ығыстырылды. 1930 жылы мемлекеттік сектордың үлесі өнеркәсіпте 99,1%, көтерме саудада 97,2%, бөлшек саудада 86,5% болды. Ауыл шаруашылығында тауарлы астықтың 55%-ын мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтар өндірді.
Екіншіден, халық шаруашылығын тікелей мемлекеттік жоспарлы басқару іске аса бастады. 1928 жылы бірінші бесжылдық жоспар дайындалып, шаруашылықтың әр буынына жеткізілді. Жоспар кәсіпорындардың өндірістік және қаржылық қызметін қамтыды.
Үшіншіден, шаруашылықтың негізгі буыны саналатын өнеркәсіп кәсіпорындары шаруашылық есепке көшірілді.
Төртіншіден, коммерциялық вексель айналыстан шығарылып, есеп айырысуды тек банк арқылы жүргізу қағидасы күшейтілді. Қысқа мерзімді несиені банктерде шоғырландыру нәтижесінде 1929 жылғы 1 қарашада халық шаруашылығына берілген қысқа мерзімді несиенің шамамен 80%-ы банктердің үлесіне тиді.
Дереккөз: [7; 171]
Жүйенің жаңа ұйымдастыру қағидалары
- Салалық банктер салаларды қаржыландырумен және ұзақ мерзімді несиелеумен айналысты.
- КСРО Мемлекеттік банкінде халық шаруашылығының барлық салаларын қысқа мерзімді несиелеу шоғырландырылды. Оның бүкіл несие жүйесіндегі орталық әрі жетекші рөлі күшейді.
- Одақтас республикалардың барлығында, соның ішінде Қазақстанда да, банктердің республикалық мекемелері ұйымдастырылды. Банктердің жоғарғы билік органдарына бағынуы сақталып, жергілікті деңгейде дербес ережелер бекітуге жол берілмеді.
- Ақша айналымын шоғырландыру қағидасы енгізілді: әр кәсіпорын, ұйым немесе мекеме тек бір банкте есеп айырысу/ағымдағы шот ұстай алды. Сол банкте қаражат сақталып, несие және қолма-қол ақша алынып, барлық қолма-қол емес есеп айырысу операциялары жүргізілді.
Реформаның басты себептері
1929 жылы қабылданған бірінші бесжылдық жоспарға сәйкес өнеркәсіп, көлік, сауда және ауыл шаруашылығының едәуір бөлігі мемлекеттік жоспар бойынша дамуы тиіс болды. Бұл міндет ресурстарды қаржы-банк жүйесінде жинақтап, орталықтандырып, кейін жоспарлы түрде халық шаруашылығына бөлуді талап етті.
Алайда айналым қаражатын жоспарсыз бөлумен айналысқан коммерциялық несие мұндай міндеттерді толық орындай алмады. Сонымен бірге кәсіпорындар бірін-бірі вексельдер арқылы несиелеп, банк бақылауынан тыс қалды; банктің несие алушымен тікелей байланысы әлсіз болды. Нәтижесінде коммерциялық несие мемлекеттік жоспарлы басқарумен қайшылыққа келіп, несие қатынастарын түбегейлі өзгерту қажеттігін туғызды.
Реформаның кезеңдік міндеттері
- 1 Шаруашылық орындарының бірін-бірі коммерциялық несиелеуін жою және оны тікелей банктік несиемен алмастыру.
- 2 Банктің бағытын күшейтетін есеп жұмыстарының жаңа түрін енгізу (шаруашылық есеп қағидаларын орнықтыру).
- 3 Қысқа мерзімді несиелеуді Мемлекеттік банкте шоғырландыру, кәсіпорындардың өз және қарыз қаражаттарының қолданылу аясын айқындау, несиелеу қағидаларын бекіту.
- 4 Несие жүйесін қайта құру: мемлекеттік банктің қызметін ұзақ мерзімді несие беретін арнаулы институттардың қызметінен ажырату.
Алғашқы кезең және банктік несиенің мәні
Реформаның алғашқы кезеңінде коммерциялық несие тікелей банктік несиемен алмастырылды. Банк несиесі — жоғары басқару органының жоспарына сәйкес несие алушыға тікелей банк беретін несие. Оның коммерциялық несиеден басты айырмашылығы да осында.
Дегенмен бұл артықшылық халық шаруашылығына бірден сапалы өзгеріс әкеле қойған жоқ. Банк тәжірибесінде бірқатар кемшіліктер байқалды.
Жіберілген негізгі қателіктер
- Есеп айырысудағы автоматизм: жабдықтаушы банкі тауар жөнелтілгені үшін ақшаны әдеттегідей автоматты аударып, ал сатып алушының банкі де дәл солай оның шотынан тауар құнын автоматты түрде шығарып отырды. Жүктің дұрыстығы мен келісімдердің орындалуы жеткілікті бақылауға алынбады.
- Несиелеудегі автоматизм (жоспармен несие беру): жоспардың нақты орындалуын тексермей, банктер кәсіпорындарға жоспарлы түрде несие берді; несие мөлшері айналым қаражатының жалпы жетіспеуіне қарай анықталып, мақсатты қолданылуы мен қайтару мерзімі нақты көрсетілмей берілді.
Жүйелік әлсіз тұстар
- Өз және қарыз қаражатын ажыратпау: кәсіпорынға банкте бір ғана шот ашылып, онда өз қаражаты да, банктік несие де бірге есептелді; айырмашылықтар айқын көрсетілмеді.
- Техникалық дайындықтың жеткіліксіздігі: ережелер, нұсқаулар, құжат нысандары алдын ала әзірленбеді; банктің төлемге қабылдайтын құжаттарының көлемі мен тәртібі де толық қарастырылмады.
Қорытынды нәтижелер
Реформаның кейінгі кезеңдері осы кемшіліктерді жоюға және Мемлекеттік банктің халық шаруашылығына қысқа мерзімді несие берудің бірыңғай орталығы, сондай-ақ мемлекеттің есеп-кассалық орталығы ретіндегі рөлін нығайтуға бағытталды. Нәтижесінде жоспарлы социалистік шаруашылыққа сай ақша-несие жүйесі қалыптасып, мемлекеттік банк өндіріс пен тауар айналымын есепке алатын әрі бақылайтын негізгі институтқа айналды.
Дереккөз: [7; 171–173]
ІІІ. 1988 ж. түбегейлі банк реформасы
Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын жеделдету және ақша-несие қатынастарын жетілдіру мақсатында КОКП Орталық Комитеті Пленумы 1988 жылғы 1 қаңтардан бастап банк жүйесін қайта құру туралы қаулы қабылдады.
Реформаға дейінгі модель
Реформаға дейін КСРО мен Шығыс Еуропадағы социалистік елдерде банк жүйесінің құрылымы ұқсас болды: сан жағынан аз несие мекемелерінде банк ісін шоғырландыру, несиелеу мен есеп жүргізуді, сондай-ақ валюталық басқаруды орталықтандыру кең тараған белгі еді.
Шаруашылық механизмінің жалпы бағыты банктердің құрылымы мен қызметкерлер санын айқындайтын негізгі факторға айналды. Бір банктік жүйе басқаруды қатаң орталықтандыру мен шоғырландырудың нәтижесі болды. Ал монополизмді әлсірету және басқаруды жергілікті деңгейге беру тұжырымдамасы бірнеше дербес банктердің құрылуына алып келді.
Осы контексте Қазақстанда да банк жүйесінің дамуын жеделдету және ақша-несие қатынастарының маңызын арттыру мақсатында 1988 жылдың қаңтарынан бастап түбегейлі реформа жүргізілді.
Құрылған банктер және олардың міндеттері
Міндеті — банктердің банкісі ретінде елдің ақша айналымын ұйымдастыру. Бұрынғыдай мекемелер мен ұйымдардың кассалық және несие-есеп операцияларын тікелей жүргізбейді; негізгі клиенттері — мамандандырылған мемлекеттік банктер.
Өндіріс, құрылыс, көлік және байланыс салаларындағы негізгі қызметті несиелеу; күрделі шығындарды қаржыландыру және несиелеу; есеп айырысу жұмыстарын жүргізу.
Тұрғын үй шаруашылығы мен әлеуметтік сала мекемелеріне қызмет көрсету үшін құрылды.
Агроөнеркәсіп кешенінің мекемелері мен ұйымдарына қызмет көрсету және оларды несиелеу.
Бұрынғы жинақ кассаларын біріктіру арқылы құрылды. Негізгі міндеті — халыққа банктік қызмет көрсету.
Бұрынғы Сыртқы сауда банкінің негізінде қайта құрылды. Міндеті — экспорт-импорт операцияларын ұйымдастыру және олар бойынша есеп жүргізу, сыртқы экономикалық байланыстарға қатысатын шаруашылық субъектілерін несиелеу.
Мәтінде сыртқы экономикалық банктің қызметіне қатысты тұжырым толық аяқталмаған: «жинақ–валюталық жоспардың …». Түпнұсқадағы жалғасы берілмегендіктен, мазмұн сақталып, сөйлем редакциялық тұрғыда осы жерде тоқтатылды.