Қазақша рефераттар

Фрейдтің психоаналитикалық тұжырымдамасы

Он томдық жинақтың мазмұны және бағыттары

Бұл басылымға психология тарихындағы негізгі мектептер мен бағыттарды қамтитын аудармалар мен үзінділер енгізілген. Жинақ Фрейдтен бастау алатын психоаналитикалық дәстүрден бастап, кеңестік іс-әрекет және оқыту теорияларына, гуманистік және когнитивті психологияға дейінгі ауқымды қамтиды.

Психоанализ және неофрейдизм

Жинақта З.Фрейдтің психоаналитикалық тұжырымдамасынан үзінділер беріліп, оның идеяларын ары қарай дамытқан неофрейдистердің еңбектері де қамтылған. Атап айтқанда, Э.Эриксон, Ф.Фромм, К.Хорни және өзге авторлардың еңбектерінен үзінділер енгізілген.

Аударылған еңбектердің қатарында:

  • «Психоанализге кіріспе түріндегі лекциялар»
  • «Психоанализ очерктері»
  • «Мен және Ол»
  • «Түс көрулер»

Ақыл-ой әрекетін кезеңдеп қалыптастыру теориясы

Төртінші томда кеңестік психологиядағы маңызды бағыттардың бірі — ақыл-ой әрекетін кезеңдеп қалыптастыру теориясына арналған үзінділер аударылған. Бұл теорияның негізін кеңес психологиясының көрнекті өкілдерінің бірі П.Я.Гальперин қалады. Сондай-ақ Н.Ф.Талызина және басқа зерттеушілердің еңбектері енгізілген.

Теория психикалық үдерістер туралы түсініктерді теориялық, эксперименттік және қолданбалы қырынан талдайды. П.Я.Гальперин «Бағдарлаушы іс-әрекет психологиясының пәні» еңбегінде психикалық бейнелеу формаларын және олардың физиологиялық негізін И.П.Павловтың бағдарлаушы рефлекс идеясына сүйене отырып түсіндіреді.

Гуманистік психология: тұлға және өсу

Бесінші томда ХХ ғасырдағы гуманистік психология өкілдері К.Роджерс, А.Маслоу, Г.Олпорт, сондай-ақ Г.Айзенк көзқарастары баяндалады. Бұл томда К.Роджерстің «Кеңес беру өнері мен терапия» еңбегінен жеке тұлғаны зерттеу тәжірибесіне қатысты үзінділер келтірілген.

Негізгі түйін

Гуманистік психология адамды табиғатынан қайталанбас, белсенді тұлға деп таниды: әркімде мақсатқа жетуге мүмкіндік бар, өзін-өзі жетілдіру әлеуеті мол, ал болашаққа ұмтылыс — табиғи негіз.

Дамыта оқыту: теория мен практика

Алтыншы том «Дамыта оқытудың мәселелері: теория және практика» тақырыбына арналған. Мұнда жас және педагогикалық психологияның өзекті мәселелері — бала психикасының дамуы, оқыту мен тәрбиелеудің психологиялық байланыстары қарастырылады. Бұл мәселе білім жүйесіндегі мақсат-міндеттермен, баланың тұлғалық және интеллектілік қабілеттерін дамыту талабымен тығыз байланысты.

Томға В.В.Давыдовтың «Оқытудағы жалпылаудың түрлері» еңбегінен және А.М.Матюшкиннің «Ойлау мен оқытудағы ситуациялық жағдай» кітабынан үзінділер алынған.

Қазіргі когнитивті психология

Жетінші том «Қазіргі кездегі когнитивті психология» деп аталады. Бұл салада танымдық үдерістерді зерттеу ерекше орын алады. «Когнитивті» ұғымы қазақша «танымдық» деген мағынаны білдіреді.

Томға батыстық когнитивті психология өкілдері Д.Брунер, У.Найссер, Ж.Пиаже, Р.Солсо, Дж.Р.Андерсон, Л.Фестингер еңбектерінен тараулар мен фрагменттер, сондай-ақ ресейлік авторлардың жекелеген жұмыстары енгізілген.

Жеке тұлғаның қазіргі теориялары

Сегізінші том «Жеке тұлғаның қазіргі теориялары» атауымен берілген. Мұнда А.Адлердің «Балаларды тәрбиелеу» және «Жеке-даралық психологияның тәжірибесі мен теориясы» еңбектерінен үзінділер келтіріліп, баланың тұлғасы, тәрбиелеу мәселелері, балалар психикасындағы невроздар және оларды емдеу тақырыптары қамтылады.

Сонымен бірге тұлғаның психологиялық ерекшеліктерін анықтауға арналған сұрақнамалар, автор тәжірибесінен мысалдар және түсініктемелер берілген. Бұған қоса, психоанализді жаңа бағытқа бұрып, архетип пен ұжымдық бейсана ұғымдарын ғылымға енгізген К.Г.Юнгтің «Санадан тысқарының мәселесі» еңбегінен үзінділер аударылған.

Ойлау психологиясы

Тоғызыншы томда ХХ ғасырдағы кеңес және шетел психологтарының (С.Л.Рубинштейн, Л.Леви-Брюль, А.В.Брушлинский, О.К.Тихомиров және т.б.) ойлау психологиясы саласындағы классикалық еңбектерінен үзінділер берілген.

Бұл бөлімде талқыланатын мәселелер:

  • Ойлаудың үдеріс әрі іс-әрекет ретіндегі табиғаты
  • Сатылары, теориялары және генетикалық негізі
  • Ойлау мен сөйлеудің арақатынасы
  • Эксперименттік зерттеу әдістері

Төл тілдегі басылымның құндылығы және X томның орны

Әлемдік психология туындыларының қазақ тілінде алғаш рет жариялануы — өте құптарлық қадам. Бұл еңбектер оқырманды таныстырып қана қоймай, еліміздегі психология ғылымын ілгерілетуге түрткі бола алатын бағыттарға (гуманистік, психоаналитикалық мектептер) назар аудартады. Сонымен қатар аудармалар төл тіліміздегі психологиялық ұғымдар қорының молаюына ықпал ететіні анық.

Жинақ әлемдік психология мен қазақ психологиясының сабақтастығы қандай деңгейде деген мәселені қоюға да негіз болады. Бұл тұрғыда оныншы томның қазақ психологиясының тарихына арналған материалдарды белгілі бір жүйемен беруі — маңызды жетістік. Бір том көлемінде болса да, мұндай қадам ұлттық ғылыми сананы орнықтыруға қызмет етеді.

Қазақ психологиялық ой-пікірлерінің үш кезеңі

Қазақ халқының психологиялық ой-пікір тарихын азаматтық тарихпен сабақтастыра отырып, оны үш кезеңге бөліп қарастыру ғылыми тұрғыдан негізді:

I кезең (VI–XIV ғғ.)

Түркі тектес халықтарға ортақ ілкі бастаулар: «Күлтегін», «Тоныкөк», «Білге қаған», Орхон-Енисей жазбалары, Қорқыт ата мұрасы, Әбу Насыр әл-Фараби, Ж.Баласағұни және т.б.

II кезең (1456 жылдан — Қазан төңкерісіне дейін)

Қазақ хандығының құрылу дәуірінен бастап, дәстүрлі дүниетаным мен қоғамдық өзгерістер аясындағы психологиялық ойлардың дамуы.

III кезең (Кеңестік Қазақстан дәуірі)

Маркстік идеялар мен коммунистік идеология үстем болған кезеңдегі ғылыми институттану, зерттеу дәстүрінің орнығуы.

Әл-Фараби, Ибн Сина және дала ойшылдары

X томда Әбу Насыр әл-Фарабидің («Шығыс Аристотелі») психологияға қатысты еңбектері мен «Өлең өнерінің қағидалары туралы трактатынан» маңызды мәліметтер берілген. Оның «Музыканың үлкен кітабы» трактаты да психологиялық тұрғыдан айрықша мәнге ие: мұнда музыка психологиясының мәселелері терең талданады. Әбу Әли Ибн Сина «Медицина ғылымының каноны» арқылы әлемге танылса, әл-Фараби де іргелі еңбектерімен жалпыадамзаттық ғылыми кеңістікте ерекшеленеді.

XV ғасырдағы Асан Қайғы толғаулары мен Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баянында» да жан құбылыстары туралы деректер бар. Өтейбойдақ түйсік, ойлау, сөйлеу, қиял, дағды, мінез, қабілет секілді ұғымдарды өзіндік атаулармен өрнектеп, жүрек пен мидың рөлі туралы пікірлерін ұсынады. Оның ой түйіндері мен мысалдарының бірқатары қазіргі ғылым тұрғысынан да дәйекті.

Жыраулар, билер және қоғамдық психология

Қазақтың философ жыраулары (Шалкиіз, Жиембет, Ақтамберді, Шал ақын, Бұқар Қалқаманұлы) көшпенділер психологиясының сан қырын суреттейтін толғаулар қалдырған. Ұлы үш би — Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би — әлеуметтік қатынас, шешім қабылдау, мәміле, әділет секілді салалармен астасқан психологиялық ойларымен құнды.

XIX ғасырдың бірінші жартысында Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Махамбет Өтемісұлы жырларынан психологиялық сипаттағы үзінділер енгізілген. XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ ойының үш алып тұлғасы — Ыбырай, Шоқан, Абай — ерекше орын алады.

ХХ ғасыр: ұлттық мектеп және ғылыми дәстүр

ХХ ғасырдың бірінші ширегінде Ш.Құдайбердіұлы, С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев еңбектері айрықша көрінеді. Кейінгі кезеңде академик Т.Тәжібаев пен профессор М.М.Мұқанов бастаған ғалымдардың еңбектері Қазақстандағы психология ғылымының дамуына үлес қосты.

Ұлттық психологиядағы жетекші есімдердің бірі Ж.Аймауытовтың еңбектерімен қатар, оқу-тәрбие ісіне тікелей қатысты педагогикалық психологияға ден қойған М.Жұмабаевтың таңдаулы еңбектері де томға енгізілген.

Қорытынды ой

«Қазақтың психологиялық ой-пікірлері» атты X том негізінен тәуелсіздікке дейінгі кезеңді қамтып, VI–VIII ғасырлардан басталып, ХХ ғасырдың соңғы жылдарына дейінгі үлкен тарихи арқауды түйіндейді. Ал ХХІ ғасырдағы қазақ психологиясының тарихын жүйелеу — келер ұрпақтың еншісі.