Қазақша рефераттар

Валюталық операциялар жөнінде түсінік.

Валюталық операциялар туралы түсінік

Валюталық операциялардың мазмұны мен мәнін дұрыс түсіну үшін негізгі терминдер мен құқықтық шеңберді нақтылау қажет. Валюталық операциялар тек бір-екі әрекетпен шектелмейді: олар валюталық құндылықтарға қатысты меншік құқығының ауысуынан бастап, халықаралық есеп айырысуларға дейінгі кең ауқымды қамтиды.

1) Құқықтардың ауысуы

Валюталық құндылықтарға меншік құқығы мен өзге де құқықтардың ауысуына байланысты операциялар, сондай-ақ төлем құжаттары мен төлем құралы ретінде шетел валютасын пайдаланумен байланысты әрекеттер.

2) Енгізу және шығару

Қазақстан Республикасына валюталық құндылықтарды әкелу және Қазақстан Республикасынан әкету (енгізу/шығару) операциялары.

3) Халықаралық аударымдар

Халықаралық ақша аударымдарын жүзеге асыруға байланысты операциялар.

Валюталық бақылау туралы заңнамаға сәйкес, валюталық операциялар ұғымы валюталық құндылықтармен жасалатын әрекеттерді де, Қазақстан Республикасының валютасында жүргізілетін операцияларды да қамтиды. Ал шетел валютасында орындалатын операциялар заңнамада белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.

Банктердің валюталық операциялардағы рөлі

  • Әртүрлі мемлекеттердің шаруашылық субъектілері арасындағы ақшалай есеп айырысуды қамтамасыз ету.
  • Валюта айырбастау операцияларын жүргізу.
  • Халықаралық валюталық несие беру.
  • Шетел валютасындағы бағалы қағаздарды сатып алу және сату.

Валюталық операциялардың экономикалық негіздері

Валюталық операциялардың экономикалық мазмұнын ашуда ең маңызды ұғымдардың бірі — шетел валютасы. Ол тек қолма-қол ақша емес, сонымен қатар шетелдік валютамен номиналданған шоттардағы қаражатты да қамтиды.

Шетел валютасы болып саналады

  1. 1. Банкноталар, қазыналық билеттер, айналымдағы тиындар, сондай-ақ тиісті шет мемлекетте заңды төлем құралы болып табылатын және айналымнан шығарылғанымен айырбастауға жататын ақша белгілері.
  2. 2. Шетел мемлекеттерінің валютасымен немесе халықаралық ақшалай/есеп айырысу бірліктерімен ашылған шоттардағы қаражат.

Валюталық құндылықтарға жатады

  • Шетел валютасы.
  • Шетел валютасындағы бағалы қағаздар (акциялар, облигациялар), төлем құжаттары және өзге де валютамен көрсетілген қарыз міндеттемелері.
  • Бағалы металдар: алтын, күміс, платина және платина тобы металдары (ювелирлік бұйымдар мен ломнан басқа барлық түрі мен күйінде).
  • Табиғи асыл тастар: алмаз, рубин, изумруд, інжу және т.б.

Қазақстан Республикасының валютасы (теңге) құрамына кіреді

  • Айналымдағы және айналымнан шығарылғанымен айырбастауға жататын ҚР Ұлттық Банкінің банкноттары мен тиындары түріндегі теңге.
  • Қазақстан Республикасындағы банктерде және өзге де кредиттік ұйымдарда теңгемен ашылған шоттардағы қаражат.
  • ҚР валютасындағы бағалы қағаздар: теңгеде көрсетілген төлем құжаттары және қарыз міндеттемелері.

Валюталық реттеу субъектілері: резидент және резидент емес

Ұлттық және шетел валютасындағы операцияларды кімдер жүргізе алатынын айқындау үшін валюталық реттеу жүйесіндегі базалық ұғымдар — «резидент» және «резидент емес» — анықталады.

Резиденттер

  • Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын тұлғалар (уақытша шетелде болатындарын қоса алғанда).
  • ҚР заңнамасына сәйкес құрылған және ҚР аумағында орналасқан заңды тұлғалар.
  • Заңды тұлға болып табылмайтын, бірақ ҚР заңнамасына сәйкес құрылған ұйымдар мен мекемелер.
  • ҚР аумағынан тыс орналасқан дипломатиялық және басқа да ресми өкілдіктер.
  • ҚР аумағынан тыс орналасқан резиденттердің филиалдары.

Резидент еместер

  • Шет мемлекеттердің заңнамасына сәйкес құрылған, ҚР аумағында тұрақты орналасуы жоқ заңды тұлғалар.
  • Заңды тұлға болып табылмайтын шетел ұйымдары мен мекемелер.
  • ҚР аумағындағы шетел дипломатиялық және басқа да ресми өкілдіктер.
  • ҚР аумағында орналасқан резидент еместердің филиалдары.

Қазақстандағы валюталық реттеу және бақылау

Валюталық қатынастарды реттеуде негізгі рөлді арнайы валюталық заңнама атқарады. Қазақстан Республикасында валюталық реттеудің негізгі органы — заңнамаға сәйкес валюталық реттеу функцияларын жүзеге асыратын ҚР Ұлттық Банкі. Үкімет және өзге мемлекеттік органдар да өз құзыреті шегінде валюталық реттеуді жүргізеді.

Нормативтік негіз

Валюталық реттеудің негізгі нормативтік актілерінің бірі — «Валюталық реттеу туралы» заң (1998 жылғы 24 желтоқсан; кейінгі толықтырулар мен өзгерістерді ескере отырып). Ол Қазақстан аумағында валюталық операцияларды жүзеге асыру тәртібі мен қағидаларын, валюталық операция субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ валюталық заңнама бұзылған жағдайда жауапкершілікті айқындайды.

Валюталық бақылаудың агенттері

Валюталық бақылаудың агенттері — валюталық операцияларды жүргізу барысында валюталық заңнама талаптарының сақталуын бақылау міндеті жүктелген банктер және банктік емес қаржы ұйымдары.

Қазіргі негізгі валюталық шектеулер

  • Резиденттер арасындағы операциялар бойынша төлемдер, әдетте, тек ұлттық валютада жүргізіледі (Ұлттық Банктің, сондай-ақ салық және кеден заңнамасының нормативтік актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда).
  • Шетел валютасын өкілетті банктер мен ерекше банктік операцияларды жүзеге асыратын ұйымдардан және олардың айырбастау пункттерінен тыс жерде сатып алуға, сатуға немесе айырбастауға тыйым салынады.
  • Резиденттердің тауарлар мен қызметтер үшін алған шетел валютасындағы түсімі, сондай-ақ кредит түріндегі шетел валютасы, егер Ұлттық Банктің лицензиясында өзгеше көзделмесе, өкілетті банктердегі шоттарға есепке алынуға тиіс.

Ерекше өкілеттіктер және уақытша шаралар

Қазақстан Республикасының Президенті халықаралық міндеттемелерді орындау мақсатында және күтпеген жағдайларда валюталық шектеулер енгізу туралы шешім қабылдауға немесе жекелеген валюталық операцияларды тоқтатуға құқылы.

ҚР Ұлттық Банкі «ҚР Ұлттық Банкі туралы» заң күші бар актілерге сәйкес шетел валютасындағы операцияларға қажетті шектер қоюға, оның ішінде операция көлеміне және сыйақы мөлшерлемесінің деңгейіне шектеулер белгілеуге құқылы.

Заңнамаға сәйкес Ұлттық Банк резиденттердің экспорттық операциялары бойынша төлем валютасына шектеулер қоюы мүмкін. Қазіргі жағдайда экспорттық түсімді сатуға қатысты шектеу уақытша алынып тасталған.

Валюталық бақылаудың мақсаты және негізгі бағыттары

Валюталық бақылауды валюталық бақылау органдары (ҚР Ұлттық Банкі және ҚР Үкіметі) және олардың агенттері (өкілетті банктер) жүзеге асырады. Бақылаудың негізгі мақсаты — валюталық операцияларды орындау кезінде валюталық заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету.

Валюталық бақылаудың негізгі тәсілдері

  1. 1. Жасалған валюталық операциялардың заңнамаға сәйкестігін анықтау және қажет лицензиялар мен келісімдердің бар-жоғын тексеру.
  2. 2. Резиденттердің мемлекет алдындағы шетел валютасындағы міндеттемелерін орындауын, сондай-ақ ішкі валюталық нарықта шетел валютасын сату міндеттемелерін тексеру.
  3. 3. Шетел валютасындағы төлемдердің негізділігін тексеру.
  4. 4. Валюталық операциялар бойынша есеп пен ақпараттың толықтығын және объективтілігін тексеру.

Валюталық бақылаудың негізгі органы: ҚР Ұлттық Банкі

  • Қазақстан аумағында шетел валютасының және шетел валютасындағы бағалы қағаздардың айналыс тәртібі мен қолданылу аясын айқындайды.
  • Резиденттер мен резидент еместер үшін міндетті нормативтік құқықтық актілер қабылдайды.
  • Валюталық операциялардың барлық түрлерін орындау қағидаларын белгілейді және жүзеге асырады.
  • Валюталық құндылықтармен операциялар жүргізудің жалпы ережелерін айқындайды.
  • Банктерге және өзге кредиттік ұйымдарға валюталық операцияларды жүргізуге лицензия беру тәртібінің жалпы қағидаларын бекітеді.
  • Есептілік пен ақпараттық құжаттардың бірізді нысандарын белгілейді.
  • Заңнамаға сәйкес өзге де функцияларды орындайды.