ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН

1850 жылы ол Орынбор шекара комиссиясы қазақ балалары үшін ашқан мектепке оқуға қабылданды. Мектепті тәмамдаған соң (1857–1859) Орынбор шекара комиссиясында әскери старшина қызметін атқарған атасы Балғожа Жаңбыршыұлының хатшысы болды. Кейін Орынбор облыстық басқармасында тілмаш қызметін атқарды.

1860 жылы Орынбор бекінісінде (Торғайда) қазақ балаларына арналған мектеп ашу тапсырылып, сол мектепке орыс тілінің мұғалімі болып белгіленді. Осы кезден бастап Ыбырайдың өміріндегі ағартушылық-педагогикалық қызметтің жаңа кезеңі басталды.

Ыбырай халықпен тікелей жұмыс істеп, жұрттан жиналған қаржыға мектеп үйі мен интернат салдырды. 1864 жылдың 8 қаңтарында жаңа ғимаратты салтанатты түрде ашып, оқу ісін жүйелі түрде жолға қойды. Бұл — оның идеясы қағаз жүзінде ғана қалмай, нақты білім ордасына айналғанының айқын дәлелі.

Ұстаздық-ағартушылық жұмыспен қатар, оған әкімшілік міндеттер де жүктелді. Орынбор генерал-губернаторының тікелей тапсырмасымен Торғайда төрт рет уездік судья болды (1868–1874). Сонымен бірге Торғай уездік бастығының аға жәрдемшісі қызметін атқарды (1876–1879).

Бұл қызметтер оның жергілікті өмірдің түйткілдерін терең түсінуіне, ағарту ісін елдің нақты қажеттілігімен сабақтастыра жүргізуіне мүмкіндік берді.

Инспекторлық қызметке кіріскеннен кейін Ыбырай оқу-ағарту жұмысын ерекше қарқынмен жандандырып, Елек, Қостанай, Торғай, Ырғыз уездерінде екі кластық орыс-қазақ мектептерін ашты. Ол мектептерді қажетті кітаптармен жабдықтап, оқу сапасын көтеруге жүйелі түрде күш салды.

Ол көшпелі өмір салтының ерекшелігін ескере отырып, Ресейдің халық ағарту жүйесіне үлгілі, жаңа бағыттағы білім беру тәсілдерін ұсынды. Соның нәтижесінде 1888 жылдың 10 сәуірінде Орскі қаласында бастауыш мектептер үшін қазақ жастары арасынан мұғалімдер даярлайтын арнайы мектеп ашылды.

Ыбырай тек жалпы білім берумен шектелмей, қазақ жастарына экономика, ауыл шаруашылығы және қолөнер-кәсіпшілік салалары үшін қажетті мамандарды даярлайтын училищелер ашуға көп еңбек сіңірді. Қостанайда ашылуы жоспарланған ауыл шаруашылығы училищесіне өз иелігіндегі жерін беруді өсиет етіп қалдыруы — оның ісіне деген шынайы адалдығын көрсетеді.

Ыбырайдың қазақ қыздары үшін Торғайда, Қостанайда, Қарабұтақта, Ақтөбеде мектеп-интернаттар аштыруы — тарихи мәні зор қадам. Бұл бастама қазақ қоғамында қыз балалардың білімге қолжетімділігі мен әлеуметтік мүмкіндіктерін кеңейтуге жол ашты.

Ыбырай оқу-ағарту ісінде өз заманының озық әдістемелерін қолданды әрі білімнің балаларға ана тілінде берілуіне айрықша мән берді. Ол «Қазақ хрестоматиясы» оқулығын, сондай-ақ «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» атты дидактикалық еңбегін жазды.

Бұл кітаптардағы тәрбиелік мәні жоғары шығармалар оқушыны отансүйгіштікке, еңбекқорлыққа, кісілікке баулиды. Уақыт өтсе де, олардың тағылымдық мазмұны өз құндылығын жоғалтқан жоқ.

Ыбырай тек оқу ісімен шектелмей, сол дәуірдің қоғамдық-саяси өміріне белсене араласты. Ғылым-білім, еңбек пен өнер, дін, этнография тақырыптарында мақалалар жазып, ағартушылық ойды кеңінен таратты.

Оның көркем шығармалары қазақ әдебиетінің қалыптасуына айрықша ықпал етіп, жаңа бағыттағы тәрбиелік прозаның орнығуына жол салды.

Бүгінде Ыбырай Алтынсарин есімі берілген аудан, ауылдар, оқу орындары, көшелер мен жер атаулары Қазақстанның түкпір-түкпірінде кездеседі. Бұл — оның ағартушылық мұрасының халық жадында берік сақталғанының белгісі.