Жастар – әлеуметтік-демографиялық топ

Қоғамда жастарды айқындаудың әртүрлі әдістері бар. Маркстік теорияны жақтаушылар жастарды тек антропологиялық ерекшеліктері мен психологиялық қасиеттері ортақ жас тобы ретінде ғана қарастыру жеткіліксіз екенін атап өтеді. Олардың пікірінше, жастардың мәні — тарихи қалыптасқан қоғамдық қатынастарға негізделген әлеуметтік белгілерінде.

Басқа көзқарас бойынша, жастар — адамның өміріндегі мінез-құлық негізі қалыптасатын кезең: бұл уақытта адам «бала» рөлінен алыстап, бірақ «ересек» рөлін толық әрі тұрақты түрде игеріп үлгермеген аралық ахуалды бастан кешіреді. Осы ұстанымды америкалық социолог Г. Сиболд та қолдап, жастар проблемалары көбіне кедейшілік, әлеуметтік теңсіздік және «аралық аумақтың» тұрақсыз мәртебесі сияқты құрылымдық факторлармен байланысатынын көрсетеді.

Көптеген батыстық социологтар жастарды «жаңа тап» ретінде сипаттайды: олардың өмірге көзқарасы, талғамы, мүдделері мен қажеттіліктері жақын, ал «біз» сезімі социологиялық тұтастықты күшейтеді. Бұл жерде жастардың әлеуметтік-психологиялық сипаттары дербес феномен ретінде қарастырылады.

Жастар социологиясында «ұрпақ», «жас ерекшелік тобы», «жастық шақ», «әлеуметтік есею», «қарттық» сияқты ұғымдар жиі қолданылады, бірақ оларды түсіндіру біркелкі емес. Демографияда «ұрпақ» шамамен бір уақытта туған адамдар жиынтығы ретінде қарастырылады. Ал антропологтар мен заңгерлер үшін ұрпақ — бір ата-тектен тараған сабақтастық.

Жастық шақтың басталуы мен аяқталуы жөнінде де ортақ келісім жоқ. Мысалы, австриялық социолог Л. Розенмайер жастық кезең 13 жастан басталып, 24 жаста аяқталады деп санайды. Бұл кезеңнің ішінде жас айырмашылығы мен әлеуметтік дифференциация бар екенін айта отырып, нақты негіздемені толық ашып көрсетпейді.

Жастық шақта әлеуметтік рөлдерді игеру үдерісі ерекше жылдам жүреді. Рөлдер саны белгілі бір «толысу» шегіне жақындаған сайын олардың бір бөлігі тұрақтанып, бір бөлігі бәсеңдейді. Социолог В. Н. Боряз бұл «толысу» шегі жастық шақты түсіндіретін жас кезеңдерінің шеңберіне кіреді деп есептейді, ал одан кейін әлеуметтік есею кезеңі басталады.

Боряз жастар санатын айқындауда кең шекара ұсынады: 14 пен 33 жас аралығы. Бұл көзқарас адамның жасын тек «өткен жылдардың есептегіші» ретінде емес, жеке тұлғаның дамуын сипаттайтын динамикалық көрсеткіш ретінде қарастырумен үндеседі.

Әлеуметтік құрам, қажеттіліктер мен мүдделер, мақсаттар мен өмір жоспарлары, іс-әрекет нәтижелері мен перспективалар әр кезеңде біртіндеп қалыптасады. Сондықтан көптеген зерттеушілер тұлғаны өмір бойғы тұтастықта қарастыруды ұсынады. Бұл идея адамның өмірлік циклін әлеуметтік кезеңдендірумен байланысты.

Адам өмірін біртұтас жүйе ретінде түсіндіруге ұмтылыс А. Шопенгауэрдің «Адамның жастары туралы» еңбегінде айқын көрініс табады: ол өмір жолын екі қатарлы кезеңге бөліп, әр кезеңнің өз ерекшеліктері мен белгілерін сипаттайды.

Қазіргі қоғам жастарға бұрынғыдай біржақты қарамайды. Үлкен ұрпақ жастардың пікіріне, өмір салтына және проблемаларына тереңірек үңіледі. Дегенмен бүгінгі мәселелердің өзі қарапайым емес: экономикалық белсенді тұрғындар үлесінің төмендеуі ең алдымен жастар есебінен жүреді.

Жұмыспен қамту қызметіне өтініш беретіндердің әр екіншісі — жастар. Солардың жартысынан азы ғана жұмысқа орналаса алады. Нәтижесінде жастардың экономикалық іс-әрекеттегі үлесі халық шаруашылығында жұмыс істейтіндердің жалпы санының шамамен 24%-ын ғана құрайды.

Зерттеушілер 1990 жылдан бастап қылмыскерлер қатарының «жасарғанын» атап өтеді. Ресейде қылмыскерлердің жартысына жуығы 14 пен 30 жас аралығындағы жастар, ал барлық қылмыскерлердің шамамен жетіден бір бөлігі — 14–18 жастағы кәмелетке толмағандар. Қазақстанда бұл көрсеткіштер тиісінше 50,9% және 6,9% ретінде келтіріледі.

Нашақорлықпен күресті күшейту мақсатында 2000 жылғы 17 ақпанда ҚР Президенті нашақорлықпен және есірткі бизнесімен күрес жөніндегі агенттік құру туралы жарлыққа қол қойғаны көрсетіледі.

Сонымен бірге мектепке бармайтын балалар санының өсуі де атап өтіледі. 1998 жылғы қаңтарда ҚР Білім, денсаулық сақтау және мәдениет министрлігі мектеп жасындағы 17 мың баланың сабаққа қатыспайтынын хабарлаған. Ал Қызыл Крест және Қызыл Жарты ай қоғамының халықаралық ұйымы 400 мың баланың мектептен қол үзгені туралы мәлімет келтіреді.

Қазіргі жастардың құндылықтары мен ұмтылыстары әркелкі. Алматы жастары арасында жүргізілген бір зерттеуде сұралғандардың үштен екісі ірі банктік шот, сәтті некеге тұру, ойын-сауық (дискотека, казино, жағажай), сондай-ақ білім алу және инфляция мен деноминацияға тәуелсіз тұрақты капитал туралы армандайтыны айтылған. Бұл капиталды өз елінде иелену мүмкіндігі де маңызды фактор ретінде көрінеді.

Зерттеушілер жалпы алғанда жастар субмәдениеті өз дүниетанымын қалыптастыруға ұмтылумен, кей жағдайда аға ұрпақ дүниетанымына оппозициялық ұстаныммен сипатталатынын атап өтеді. Субмәдениет мінез-құлық үлгілерін, демалыс өткізу формаларын, киім мен шаш үлгілерін ұсынады.

Қазіргі жастар субмәдениетінің маңызды элементтерінің бірі ретінде рок-мәдениет те аталады. Ол тек музыкалық талғам емес, сонымен қатар өзіндік тіл, символика және әлеуметтік сәйкестену кеңістігі ретінде көрінуі мүмкін.