Шейх Ибраһим

Шежіре және Сайрам дәстүрі

Шежірелік деректерге қарағанда, Шейх Ибраһимнің ата тегі Имам Мұхаммед әл-Ханафия мен Әли әл-Мұртазаға барып тіреледі. Жүйелей айтқанда, таралу тізбегі мынадай түрде беріледі:

Шежіре тізбегі

Шейх Ибраһим
Шейх-үл-Ілияс
Шейх Мұхаммед
Шейх Ифтихар
Шейх Өмер
Шейх Осман
Шейх Хусейін
Шейх Хасан ибн Шейх Исмаил
Шейх Муса
Шейх Мүмин
Шейх Һарун
Шейх Баһру-л-Ирфан
Құтби Түркістандық Ысқақ баб
Абд ар-Рахман
Абд әл-Қаһһар
Абд әл-Фәттах
Имам Мұхаммед әл-Ханафия
Әли әл-Мұртаза

Фуад Көпрүлү бұл деректердің «Жәуаһиру-л-Әбрар мин әмважил-биһар» атты еңбектен алынғанын атап өтеді және Сайрамның байырғы Ислам орталығы болғанын айтады. Оның түсіндіруінше, Сайрам халқы негізінен үш топтан тарайды: шаһтар әулеті, бұрынғы әмірлер мен мырзалар әулеті, әрі Әзірет Ғалиға барып тірелетін қожалар әулеті.

Шаһтар әулеті

Қалалық-әкімшілік дәстүрмен байланыстырылатын топ ретінде айтылады.

Әмірлер мен мырзалар

Бұрынғы билік иелері мен ел басқарған әулеттердің жалғасы ретінде көрсетіледі.

Қожалар әулеті

Имам Мұхаммед әл-Ханафия ұрпағы делініп, дәстүрде сеидтер деп те аталады.

Молла Муса ибн Молла Иса Сайрами «Тарих-и әмния» (Қазан, 1905, 286-бет) еңбегіндегі деректерге сүйеніп, Иассауидің атасы Ілияс бабтың осы Ханафия ұрпағынан тарайтынын жазады. Сондай-ақ, Арыстан бабтың Қожа Ахметтің әкесі Шейх Ибраһимнің бауыры екені де айтылады. «Жәуаһиру-л-Әбрар» кітабында Иассауи әкесінің қабірі «Ақ мазар» деп аталғаны көрсетіледі.

Йассыға келу және Арыстан баб ықпалы

Апасына еріп Йассы қаласына келіп орныққан Ахмет осында алыстан арнайы іздеп келген Арыстан баб атты белгілі түркі шейхының ықыласына бөленеді: оның жылы қабағы, қайырымдылығы, дұғасы және ұстаздық өнегесі жас шәкірттің рухани қалыптасуына әсер етеді.

Дегенмен Арыстан баб Ахметтің жастық шағында дүние салады. Осы себептен бе, әлде жазба деректердің тапшылығынан ба — Арыстан бабтың жас Ахметке ықпалы мен еңбегі ғылым тұрғысынан әлі толық таразыланып, түбегейлі тұжырымын таппаған.

Бұхарадағы ілім жолы: Йусуф Хамадани мектебі

Ахметтің алғашқы оқу жылдарын Йассыда өткізгені аңғарылады. Кейін білімін тереңдету мақсатымен, сол дәуірде даңқы кең тарай бастаған ірі Ислам орталығы — Бұхараға барғаны және онда аса білімдар ғұлама Қожа Йусуф Хамаданидан дәріс алғаны тарихи деректерде айтылады.

Мәзһабтық ұстаным

Исламда негізгі төрт мәзһаб бар. Соның бірі — Имам Ағзам (Әбу Ханифа) мәзһабы. Йусуф Хамадани осы жолды берік ұстанған ғұлама ретінде сипатталады.

Йусуф Хамадани Иран, Хорасан, Мауараннахр өңірлерін аралап, халықты Исламға уағыздаумен айналысқан. Белгілі деректерге қарағанда, осы сапарлардың көпшілігінде Қожа Ахмет те ұстазымен бірге жүрген. Ол дәруіштік жолдың әдеп-тәртібін ұстазының қасында жүріп, жан-жақты меңгереді.

Йусуф Хамадани бейнесі (деректер сипаттамасы бойынша)

Ұзын бойлы, бетінде шешек дағы бар, сарғыш ұзын сақалды, арықша келген.
Жүннен тігілген жамаулы шекпен киіп, дүниелік іске мән бермеген.
Әкімдердің үйіне бас сұқпайтын, тақуа әрі өр мінезді болған.
Қолына түскенін мұқтаждар мен кемтарларға таратып берген.
Жетпіс бес жасқа келгенше үйленбегені айтылады.
Қонақ-жаушыға, жолаушыға ілтипат көрсетіп, жағдай жасаған.
Дұға мен зікірде толық беріле отырып, қара терге түсетін дәрежеде ықылас танытқан.
Құран аяттарын аузынан тастамай, тұтас сүрелерді жатқа оқыған.
Ай басында Самарқанд молдаларын шақырып, шариғат жайында сұхбат құрған.
Хазіреті Хызырмен кездеседі деген аңыз да тараған.
Ауру-сырқауға ем іздеп, әсіресе безгекке дауа тапқаны айтылады.
Түрік пен парсы халқына дін парыздарын үйретуден жалықпаған.
Басқа дін өкілдерімен де жүздесіп, Ислам қағидаларын түсіндіргені баяндалады.
Сабыр, төзім, әдеп тазалығының үлгісін көрсеткен; былапыт сөз айтпаған.
Алтын-күміске қызықпаған; тұрмысында ең қажетті заттар ғана болған.

Осындай ұстаздың тәлімімен қалыптасқан Йусуф Хамадани шәкірттеріне Ислам тәртібі мен шарттарын қатаң сақтауды, дін тазалығын берік ұстануды өсиет еткен. Ол мінезі мен іліміне риза болған, үміт артқан үш шәкіртін халифа (орынбасар) етіп тағайындаған. Солардың бірі — Қожа Ахмет. Алғашқы екеуі ретінде Қожа Абдуллаһ Барқи мен Қожа Хасан Андаки аталады. Кейін төртінші кезекке Абдул Халық Ғиждуани қосылғаны айтылады.

Халифалық міндет және Түркістанға оралу

Йусуф Хамадани қайтыс болғаннан кейін алғашқы екі халифа кезектесіп ұстаз орнына жүрген. Одан кейін бұл міндетті Қожа Ахмет атқарады. Бірақ ол бұл орында ұзақ отырмайды: туған жеріне тезірек оралуды қалаған Ахмет халифалықты Абдул Халық Ғиждуаниге тапсырып, Йассыға (Түркістанға) қарай жол тартады.

Түркістанға келген бойда ол өзіне жүктелген міндетке — Ислам жолын уағыздау, халықты дінге тарту, ұстаздық ету ісіне — бар ықыласымен кіріседі. Бұл кезеңде Хорезм шаһтары да Исламды нығайтуға күш салғаны, өңірлерде шейхтердің ықпалы артып, діни орындардың көбейгені айтылады.

Түркі тіліндегі уағыз және халықпен байланыс

Ахмет Иассауи Сырдария мен Ташкент өңірлерінде, тіпті солтүстік өңірлердің бозқырларында да уағыз жүргізеді. Оның айналасына Бұхара мен Самарқандтағыдай парсы тілі мен әдебиетіне ден қоятындар ғана емес, Исламға біржола бет бұрған, көңілі таза түркі жұрты да топтасады.

Негізгі бетбұрыс

Ахмет араб ғылымы мен парсы әдебиетін терең біле тұра, түркі тіліндегі ауызша және жазба мұраға айрықша ықылас аударады. Ол діни-суфилік дәрістерді түркі тілінде жүргізудің қажеттігін танып, түсіндіру барысында түркі халық әдебиетінің үлгілеріне сүйенеді. Өзінің нақыл сөздері мен өлең-жырларын да түркі тілінде жазуды бастайды.

Хилует және «Хикметтер» әлемі

Ахмет Иассауи алпыс үш жасқа толған шағында тереңдігі шамамен үш аршын келетін хилует (жерасты оңаша орны) жасатып, күні-түні сонда болады. Бұл кезеңнің нақты қай жылы басталып, қанша уақытқа созылғаны анық емес. Алайда «Хикметтер» жинағында жерасты өмірінің себептері мен ішкі сырлары суфилік сарынмен кеңінен баяндалады.

Ол төңірегіндегі мүридтеріне және жалпы халыққа Тариқат пен Хақиқат жолдарын, жан тазалығының тәртіптерін тәптіштей түсіндіреді. «Хикметтерді» талдай отырып аңғарылатын сипат — Қожа Ахмет Иассауи байсалды, алысты болжайтын, терең ойлайтын, тебірене толғайтын данагөй түркі сопысы.

Шариғатқа беріктік

Оның туындыларында Ислам қағидалары мен шариғат шарттарына қайшы келерлік тұжырым байқалмайды. Қожа Ахмет кейбір хикметтерінде өз бойындағы және өзге пендеде кездесетін ағаттықтарды саралап айтып, әрбір қателік үшін Алладан кешірім тілейді. Пейіш пен тозақ, жәннат пен жаһаннам туралы ойлары адамды жауапкершілікке жетелейді.

Төңірегіне көптеген мүридтің жиналуы оның беделі мен сенімге ие болғанын көрсетеді. Бұл — шариғат мәселелеріне жетіктігінің, кішіпейілдігінің, ақыл-парасаты мен білімдарлығының, сөзге шешендігінің нәтижесі ретінде ұғынылады.

Әулет туралы деректер және кейінгі ықпал

Аңыздарда және «Жәуаһиру-л-Әбрар» деректерінде Қожа Ахметтің Ибраһим есімді ұлы болғаны, бірақ әкесінің көзі тірісінде қайтыс болғаны айтылады. Кей деректерде Гауһар есімді қызы да болғаны көрсетіледі. Ғасырлар бойы өздерін Иассауи ұрпағына жатқызған көптеген адамдар шыққан тегін осы Гауһардан таратады.

Иассауи әулетіне телінетін тұлғалар (деректік ишаралар)

Мауараннахрға ертерек келіп, Абдулла ханның маңында болған, Самарқандта тұрған шейх Зәкария туралы: Хасан Нақибул-Иршад Бұхари оны Иассауи әулетінен дейді.
Батыс түріктері арасында Иассауи ұрпағынан тарағаны айтылатын, «Тухфатул ұшшақ» еңбегінің авторы Маулиджи Үскүплү шайыр Ата. Пікірді қостаушылар оның шығармасындағы: «Сен Йассыдағы шайхы Ахметтің ұрығысың, оның жүзінен шашырап түскен нұрысың» деген жолдарды дәлел етеді.
XVI ғасырда өмір сүрген, әдебиетте Катиби атымен белгілі Сеид Әли Раис Катиби «Миратү-л-Мәмалик» еңбегінде һижраның 961–964 жж. (1553–1557) аралығында сапарында шығу тегін Иассауиге тіреген бірнеше сопымен кездескенін жазады.
XVII ғасырдан бергі кезеңде шыққан тегі жағынан Ахмет Иассауиге қатысы барын айтқан Қожа Хафиз Иассауи Нақшбенди белгілі; ол шамамен 1702 жылы Кашмирде қайтыс болып, сонда жерленгені айтылады.

Қожа Ахмет Иассауи — өз дәуірі мен ортасының сыр-сипатын, халық тұрмысы мен мұң-мұқтажын терең сезініп, жұртты жақсылыққа үндеген ірі тұлға. Оның есімі халық жадында ұзақ сақталуы да — осы ықпалдың айғағы.