Қоғамдық сананың басқа формалары
Ғылым: қоғамдық сананың формасы және білім жүйесі
Қоғамдық сананың басқа формалары сияқты, ғылым да — шындықтың адам санасында бейнеленуі. Ғылымның мәнін терең түсіну үшін оның пайда болу себептерін, шындықты бейнелеу ерекшеліктерін және қоғам дамуындағы рөлін білу қажет.
Ғылым — табиғат пен қоғамдағы құбылыстар мен процестер туралы теория түрінде жүйеленген білім. Алайда ол тек тәжірибеде тексерілген теориялық біліммен шектелмейді: ғылымға жаңа білім алуға бағытталған қызмет, эксперименттік база, сондай-ақ приборлар мен аспаптар сияқты таным құралдары да кіреді.
Ғылымды қоғамдық сананың бір формасы ретінде қарастырғанда, біз оны ең алдымен шындықты бейнелеудің және дүниетанудың ерекше формасы ретінде түсінеміз.
Ғылымның өзге формалардан айырмасы
Дін
Дін сыртқы дүниені бұрмаланған, жалған бейне ретінде түсіндіруге бейім. Ал ғылым дүниені дәл, ақиқат түрде бейнелеуді мақсат етеді.
Өнер
Өнер шындықты көркем және типтік образ арқылы көрсетеді: жалпыны жекелік, нақтылы образ арқылы танытады.
Ғылым
Ғылым шындықты абстракциялық формада — ұғым, категория, заң түрінде бейнелейді және сол арқылы әлемді танудың негізгі формасына айналады.
Ғылымның ерекшелігі ең алдымен оның пәнімен анықталады. Адамды қоршаған сыртқы дүниеде — табиғатта да, қоғамда да, сондай-ақ ойлауда да — объективтік заңдылықтар бар. Ғылымның міндеті — осы заңдарды танып-білу.
Ғылымның біртұтастығы және нақты ғылымдардың көптүрлілігі
Дүние біртұтас, оның бірлігі — материалдылығында. Осыған сәйкес ғылым да материалдық дүние туралы өзара байланысты, біртұтас әрі үнемі дамып отыратын білімдер жүйесі ретінде қалыптасады.
Нақты ғылымдар неге көп?
Ғылым көптеген білім салаларына — нақты ғылымдарға бөлінеді. Олардың айырмашылығы объективтік шындықтың қай жағын, материя қозғалысының қай формасын зерттейтініне байланысты. Демек, ғылымдардың көптүрлілігінің негізін адам санасының «ерекше қасиеттерінен» емес, объективтік дүниенің көпқырлылығынан, материя қозғалысы формаларының сан алуандығынан іздеу керек.
Практика, өндіріс және ғылымның дамуы
Ғылым қоғамдық-өндірістік практиканың қажеттіліктерінен туындайды. Ф. Энгельс ғылымның өндіріске тәуелділігін атап көрсетіп, қоғамда белгілі бір техникалық қажет пайда болса, оның ғылымды ондаған университеттерден де көбірек алға бастыратынын жазады.
Екі маңызды тұжырым
- Ғылымның дамуында салыстырмалы дербестік бар.
- Ғылым өндірістің дамуына кері әсер етеді, яғни оны жеделдетеді.
Ғылымның дамуы түптеп келгенде қоғамдық-тарихи практика мен өндірістің қажеттерімен айқындалады. Бірақ оның ішкі логикасы да бар: тәжірибеден алынған жаңа мәліметтер мен бұрынғы теориялардың арасындағы қайшылықтар жаңа проблемалар мен гипотезаларды туғызады. Бұл — дүниені бұрынғыдан да тереңірек танып-білу қажеттігін арттырады.
Ішкі даму логикасына мысал
Кейбір ұлы жаңалықтар (мысалы, атомдық физикадағы жетістіктер) өндірістің тікелей сұранысынан емес, ғылымның ішкі даму заңдылықтарының нәтижесінде пайда болды. Оларды практикада қолдану жолдары кейінірек табылды.
Ғылымдағы сабақтастық — оның салыстырмалы дербестігінің айқын көрінісі: ғылым қоғамның осы уақытқа дейін жинаған біліміне сүйенбей дами алмайды. Бұл сабақтастықсыз қоғамдық прогресс те толық жүзеге аспас еді.
Ғылым — өндірістің рухани күш-қуаты
Ғылым қоғамдық өндірістің дамуында қуатты күшке айналады, өйткені оның шынайы қуаты адамның ақиқатты танып-білуімен ғана шектелмей, практикада көрініс табады: өндіріс құралдары мен техниканың дамуына, қоғамның бүкіл өндіргіш күштерін жетілдіруге ықпал етеді.
Маркстың тұжырымы
Маркс ғылымды өндірістің және тұтас қоғам дамуының рухани күш-қуаты деп атады: табиғаттың өзі машиналарды, темір жолдарды, телеграфты «жасамайды» — бұлар адам миы мен қолының нәтижесі, яғни білімнің затқа айналған күші.
Ғылымды асыра дәріптеу: қате қорытындылардың табиғаты
Дегенмен бұл тұжырымдардан ғылымның маңызын шектен тыс асыра бағалау керек деген қорытынды шықпайды. Кейбір буржуазиялық идеологтар атом қуаты мен кибернетика дәуірінде ғылым мен техника қоғамнан «жоғары тұрып», қоғам тағдырын билейтін шешуші күшке айналды деп көрсетуге тырысады.
Әлеуметтік түптамыр
Мұндай түсіндірудің әлеуметтік негізі бар: ғылым мен техниканы әсірелеу арқылы капиталистік саясатты ақтауға, жұмыссыздық пен экологиялық дағдарыс сияқты қайшылықтарды «ғылыми-техникалық дамудың табиғи салдары» ретінде көрсетуге ұмтылыс байқалады. Алайда теріс нәтижелердің түпкі себебі ғылымның өзі емес, оны қоғамдық қатынастар жүйесінде пайдалану тәсілдері.
Ғылым мен техниканың жетістіктері адамзат мүддесіне қызмет етіп, еңбекті жеңілдетіп, тұрмысты жақсартуға мүмкіндік береді. Бірақ антагонистік қоғам жағдайында оларды енгізу көбіне мол пайда табу мүддесіне бағынып, еңбекшілер мүддесіне қайшы келуі де мүмкін: мысалы, өндірістегі жаңалықтар жұмыссыздықты арттыру құралына айналуы ықтимал. Сондықтан мұнда даму үдерісі қайшылықты сипат алады.
Ғылыми-техникалық революция және ғылымның тікелей өндіргіш күшке айналуы
Қоғам дамуының белгілі бір тарихи дәуірінде ғылым өндіріс дамуының қажетті шартына айналды — бұл капиталистік ірі машина өндірісі кезеңі. Маркс ірі индустрия дамыған сайын бу мен электрдің маңызы артатынын, ал олардың өнімділігі ғылымның жалпы даму деңгейі мен өндірісте қолданылу дәрежесіне тәуелді екенін атап көрсетті.
Бүгінгі көрініс
- Ғылыми жетістіктердің техникаға кеңінен енуі.
- Өндірісті кешенді автоматтандыру.
- Атом қуатын пайдалану және энергияның жаңа түрлері.
- Ғылыми эксперименттің өндіріс үдерісімен бірігуі.
«Ғылым тікелей өндіргіш күшке айналды» дегенді ғылыми теориялар өздігінен материалдық игілік «өндіреді» деп түсінуге болмайды. Бұл — идеалистік жаңсақ түсінік. Дұрыс түсіндіру мына екі бағытпен ашылады.
1) Теорияның техникаға айналуы
Ғылыми заңдар мен теориялар өндіріске енгізілгенде, олар өндіріс құралдарына, техникаға, технологиялық процестерге айналады. Бұл механикаландыру мен автоматтандыруды күшейтіп, электрониканы, жаңа химиялық материалдарды, энергияның жаңа түрлерін кеңінен пайдалануға жол ашады, сөйтіп техникалық прогресті жеделдетеді. Осы үдерісте өндірістегі ғылыми эксперимент материалдық игіліктер өндірумен тұтас қабысады.
2) Адам факторын өзгерту
Ғылым мен техникадағы түбірлі өзгерістер өндіргіш күштердің екінші жағын — адамды өзгертеді: жаңалықтар адамның біліміне, тәжірибесіне, дағды-іскерлігіне айналуы тиіс. Онсыз адам жаңа техниканы тиімді басқара алмайды, ал бұл прогреске кедергі келтіреді.
Қорытынды қағида
Кең көлемді ғылыми-техникалық білім алған еңбекші адам жаңа техниканы тек басқарып қоймай, ғылыми-техникалық шығармашылыққа белсенді қатысады және еңбек өнімділігін арттырады. Сондықтан еңбекшінің ғылыми-техникалық деңгейін жүйелі түрде көтеру — ғылыми-техникалық революция туындатқан объективтік заңдылық.